احیای دریاچه ارومیه، نیازمند تدبیری فراتر از بارش‌ها

 باشگاه خبرنگاران جوان؛ فاطمه حاجی زاده- پهنه نیلگون دریاچه ارومیه این روزها نشانه‌هایی از بازگشت حیات را در خود جای داده است؛ دریاچه‌ای که سال‌ها با بحران کم‌آبی و کاهش شدید تراز دست‌وپنجه نرم می‌کرد، اکنون با بهبود نسبی بارندگی‌ها و تداوم برخی اقدامات احیایی، شرایط امیدوارکننده‌تری را تجربه می‌کند. هرچند کارشناسان معتقدند مسیر احیا همچنان نیازمند مدیریت دقیق و برنامه‌ریزی پایدار است.

 افزایش سطح تراز آب و وسعت دریاچه نسبت به مهرماه در پی بارش ها

بر اساس اعلام شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان غربی، افزایش بارندگیها و به دنبال آن افزایش ورودی آب از رودخانه‌های منتهی به دریاچه در ماه‌های اخیر، موجب بهبود نسبی سطح تراز آبی و وسعت دریاچه شده است و سطح تراز آبی آن با افزایش ۶۲ سانتی متری نسبت به مهرماه سال جاری به ۱۲۷۰/۱۲ و وسعت آن به ۸۷۰ کیلومتر مربع رسیده است. این افزایش،  هنوز با شرایط مطلوب فاصله دارد، افزایشی که همه ساله در فصل بارش، امیدها را زنده می کند اما با شروع فصل گرما و زراعی استان بار دیگر نگرانی ها از کاهش سطح آب شدت می گیرد.

 بارورسازی ابرها، راه حلی موقت

دبیر ستاد احیای دریاچه ارومیه و استاندار آذربایجان‌غربی از انجام ۲۳ سورتی پرواز جهت بارورسازی ابرها در حوضه آبریز دریاچه ارومیه خبرداد وگفت: این پروازها از مهرماه سالجاری در حوضه آبریز دریاچه ارومیه در سه استان آذربایجان‌غربی، آذربایجان‌شرقی و کردستان آغاز شده و تا اردیبهشت سال آینده ادامه خواهد یافت.

کارشناسان محیط‌زیست تأکید می‌کنند که احیای کامل دریاچه ارومیه تنها با اتکا به بارش‌های مقطعی امکان‌پذیر نیست و اصلاح الگوی مصرف آب در بخش کشاورزی، توسعه سامانه‌های نوین آبیاری و مدیریت منابع آبی، نقش تعیین‌کننده‌ای در تثبیت وضعیت این زیست‌بوم ارزشمند دارد. به گفته آنان، مشارکت کشاورزان و همراهی مردم منطقه، مهم‌ترین پشتوانه برای تداوم روند احیاست.

 احیای دریاچه ارومیه، نیازمند نگاه چند بعدی

دبیر ستاد احیای دریاچه ارومیه گفت: احیای دریاچه ارومیه نیازمند نگاه چندبعدی و غیر یک‌سویه است و همه مؤلفه‌ها، از کشاورزی و اصلاح الگوی کشت گرفته تا بارورسازی ابرها و سایر مصوبات، باید همانند قطعات یک پازل در کنار یکدیگر دیده شوند.

استاندار آذربایجان‌غربی نیز با تأکید بر ضرورت هم‌ افزایی دستگاه‌های اجرایی و مشارکت مردم، افزود: احیای دریاچه ارومیه صرفاً با اقداماتی مانند بارورسازی ابر‌ها محقق نمی‌شود و مدیریت مصرف آب، به‌ویژه در بخش کشاورزی، لایروبی و ساماندهی منابع آبی باید به‌طور جدی دنبال شود.

 افزایش بودجه، اما آیا کافی ست!؟

بنابر اعلام دبیر ستاد ملی احیاء در یاچه ارومیه در سال ۱۴۰۵ مبلغ ۴ هزار میلیارد تومان بودجه برای احیاء دریاچه ارومیه اختصاص داده شده است ، در حالیکه این اعتبار در سال ۱۳۹۷ مبلغ ۴هزار میلیارد ریال بود.

 نگاه ظاهری به ارقام بودجه ای حکایت از افزایش ۱۰ برابری آن در ۸ سال دارد ، اما با بررسی همه جانبه خصوصا افزایش نرخ تورم در کشور که براساس اعلام بانک مرکزی در بهمن ماه سال ۱۳۹۷ حدود ۲۴ درصد بوده و درحال حاضر با افزایش ۲۰ درصدی به بیش از ۴۴ درصد رسیده است و از سوی دیگر نگاه به وضعیت دریاچه ارومیه که در اسفند سال ۱۳۹۷ از نظر وسعت،  ۲هزار و ۳۷۹ کیلومتر مربع و از نظر تراز سطح آبی ۱۲۷۰/۸۳ سانتی متر بوده است این رقم در حال حاضر به ۸۷۰ کیلومتر مربع در وسعت  و ۱۲۷۰/۱۲ سانتی متر در تراز سطح آب رسیده است که نشان از افزایش بالای تنش آبی دریاچه و چالشهای فراوان اقتصادی دارد و  همچنان این سوال مطرح می شود که آیا این بودجه جوابگوی اجرای طرحهای احیا خواهد بود.!

   استفاده از سامانه های نوین آبیاری در اراضی کشاورزی حوضه دریاچه ارومیه

سعید عیسی پور مدیر تلفیق و برنامه ریزی ستاد احیاء دریاچه ارومیه  گفت: این عملیات در ۳۲۷ هکتار از اراضی کشاورزی ۴ منطقه بالانج، نقده، میاندوآب و مهاباد به مدت ۳ سال با حمایت های مالی ژاپن و استانداری آذربایجان غربی انجام می شود که با اجرای آن میزان آب مصرفی کشاورزی ۴۰تا ۵۰ درصد کاهش می یابد.

  لزوم کنترل گرد و غبارهای نمکی که گریبانگیر ساکنان حواشی دریاچه شده است

بستر خشک شده دریاچه ارومیه، یک زمین خشک شده ساده نیست، بلکه یک کانون عظیم تولید ریزگرد است. این ریزگردها ترکیبی از خاک بسیار ریزدانه بستر دریاچه و بلورهای نمک هستند. با خشک شدن هزاران کیلومتر مربع، این سطح وسیع اکنون در معرض باد قرار دارد. وزش باد، حتی بادهای ملایم، به طور مداوم ذرات را از این بستر بلند کرده و وارد هوا می‌کند.

  کاشت گونه های مقاوم به شوری در منطقه برای تثبیت خاک

سید نبی قایمی مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری آذربایجان‌غربی گفت: در حال حاضر ۲۶ هزار هکتار از اراضی استان تحت تأثیر فرسایش بادی قرار دارد که بخش قابل توجهی از آن در حاشیه دریاچه ارومیه واقع شده است.

به گفته وی یکی از پروژه‌های شاخص در این زمینه اجرای طرح کاشت گونه‌های مقاوم به شوری و خشکی در شوره‌زارهای بیابانی اطراف دریاچه ارومیه است؛ گونه‌ای که بخشی از ساقه آن به‌صورت گسترده روی سطح زمین رشد می‌کند و با ایجاد ریشه‌های نابجا، ضمن گسترش سطح پوشش، به تثبیت خاک و شکل‌گیری تپه‌های ماسه‌ای کمک می‌کند.

 نقش کلیدی دریاچه ارومیه در معیشت مردم منطقه

دریاچه ارومیه علاوه بر اهمیت زیست‌محیطی، نقشی کلیدی در اقتصاد و معیشت مردم منطقه ایفا می‌کند که با کشاورزی گره خورده است و در شرایط حال حاضر بحرانی دریاچه و نیاز به کاهش مصرف اب کشاورزی در این حوزه، برنامه ریزی برای ایجاد معیشت جایگزین برای اهالی منطقه ضروری است.رونق گردشگری، جلوگیری از بروز ریزگردهای نمکی و حفظ تنوع زیستی از جمله پیامدهای مثبت احیای  دریاچه ارومیه است؛ موضوعی که بار دیگر اهمیت نگاه ملی به این سرمایه طبیعی را یادآور می‌شود.

 ضرورت فرهنگ سازی برای مدیریت مصرف آب

همزمان با اقدامات اجرایی برای احیای این زیست بوم ارزشمند، فرهنگ‌سازی و آموزش عمومی درباره مصرف بهینه آب نیز از اولویت‌های اصلی مطرح‌ شده از سوی مسئولان است. بسیاری از کارشناسان معتقدند اگر مدیریت یکپارچه منابع آب به‌ صورت مستمر ادامه یابد، می‌توان به تثبیت شرایط دریاچه در سال‌های آینده امیدوار بود.

اکنون نگاه‌ها به آسمان و البته به تصمیم‌های مدیریتی دوخته شده است؛ چرا که آینده دریاچه ارومیه نه‌تنها به میزان بارش‌ها، بلکه به اراده جمعی برای حفاظت از آن گره خورده است. دریاچه‌ای که سال‌ها نماد حیات شمال‌غرب ایران بوده، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند همدلی، تدبیر و تداوم برنامه‌های احیایی است.