چالش‌های زیست‌محیطی فولاد خوزستان؛ از بحران آب تا مهار آلاینده‌ها

باشگاه خبرنگاران جوان؛ رضوان پاک منش  - شرکت فولاد خوزستان به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان فولاد در ایران، نقش مهمی در اقتصاد ملی، اشتغال‌زایی و توسعه صنعتی استان خوزستان دارد. با این حال، همانند بسیاری از صنایع فولادسازی در جهان، فعالیت‌های این مجموعه با چالش‌های محیط‌زیستی متعددی همراه است که در سال‌های اخیر مورد توجه کارشناسان، نهادهای نظارتی و ساکنان مناطق پیرامونی قرار گرفته است. بررسی این چالش‌ها نشان می‌دهد که توسعه پایدار صنعت فولاد در خوزستان مستلزم سرمایه‌گذاری جدی در فناوری‌های کاهش آلایندگی و مدیریت منابع طبیعی است.

مهم‌ترین چالش زیست‌محیطی فولاد خوزستان، انتشار آلاینده‌های هواست. فرآیندهای تولید فولاد شامل گندله‌سازی، احیای مستقیم و ذوب فلزات، حجم قابل توجهی از ذرات معلق، اکسیدهای گوگرد، اکسیدهای نیتروژن، مونوکسید کربن و دی‌اکسید کربن تولید می‌کنند. در شرایطی که استان خوزستان خود با پدیده گردوغبار و آلودگی هوا مواجه است، انتشار صنعتی می‌تواند فشار مضاعفی بر کیفیت هوا وارد کند. 

ذرات ریز ناشی از حمل و ذخیره مواد اولیه مانند سنگ‌آهن، گندله و مواد معدنی نیز از دیگر منابع آلودگی محسوب می‌شوند. این ذرات در صورت کنترل نشدن، می‌توانند بر سلامت ساکنان مناطق اطراف و کارکنان کارخانه اثر منفی بگذارند و موجب افزایش بیماری‌های تنفسی شوند. 

مشکلات محیط زیستی فولاد خوزستان در حال برطرف شدن 

محمدجواد اشرفی مدیرکل حفاظت محیط زیست خوزستان با تأکید بر اهمیت مطالبات عمومی در حوزه محیط زیست، اظهار کرد: اقدامات انجام‌شده در شرکت فولاد خوزستان نشان می‌دهد که مسیر اصلاحات زیست‌محیطی آغاز شده و بخشی از مشکلات گذشته که ناشی از نیاز به تغییرات ساختاری و اساسی بوده، در حال برطرف شدن است. 

وی افزود: انتظار می‌رود با توجه به فراهم شدن شرایط مناسب‌تر، روند اجرای اقدامات زیست‌محیطی با سرعت و دقت بیشتری دنبال شود تا شاهد کاهش ملموس آلایندگی‌ها باشیم. 

اشرفی با اشاره به نقش قوانین و الزامات قانونی در این حوزه تصریح کرد: زمانی که تکالیف مشخصی در حوزه محیط زیست تعریف می‌شود، لازم است تمامی دستگاه‌ها و بخش‌ها نسبت به اجرای آن مسئولیت‌پذیر باشند و هماهنگی‌های لازم برای تسهیل سرمایه‌گذاری در پروژه‌های زیست‌محیطی صورت گیرد. 

مدیرکل حفاظت محیط زیست خوزستان همچنین بر ضرورت پایش مستمر تأکید کرد و گفت: نظارت‌های محیط زیست به‌صورت مستمر ادامه خواهد داشت و این اداره‌کل متناسب با میزان همکاری و عملکرد صنایع، رویکردهای حمایتی و نظارتی خود را تنظیم می‌کند. 

در ادامه این نشست، امین ابراهیمی مدیرعامل شرکت فولاد خوزستان نیز با اشاره به جایگاه این مجموعه در تولید و اقتصاد کشور، اظهار کرد: فولاد خوزستان طی سال‌های گذشته نقش مهمی در تولید، صادرات و تأمین نیازهای صنعتی کشور ایفا کرده و تلاش شده ضمن حفظ این جایگاه، توجه ویژه‌ای به ارتقای کیفیت و توسعه زیرساخت‌ها صورت گیرد. 

وی افزود: اجرای برنامه‌های توسعه‌ای، بهبود فرآیندها و ارتقای کیفیت محصولات از جمله اولویت‌های این شرکت است که در کنار آن، اقدامات زیست‌محیطی نیز به‌صورت جدی دنبال می‌شود. 

ابراهیمی ادامه داد: از سال ۱۴۰۰ تاکنون با تشکیل کمیته محیط زیست، برنامه‌ریزی و اجرای پروژه‌های زیست‌محیطی به‌صورت مستمر در دستور کار قرار گرفته و تاکنون ده‌ها جلسه تخصصی در این زمینه برگزار شده است. 

وی افزود: در حوزه مدیریت آب، پروژه‌های تصفیه و بازچرخانی پساب با ظرفیت قابل توجه اجرا شده و بخش قابل توجهی از پساب تولیدی به چرخه مصرف بازمی‌گردد. همچنین در حوزه پسماند، بخش عمده‌ای از پسماندهای صنعتی بازیافت یا در فرآیند تولید مجدداً مورد استفاده قرار می‌گیرد. 

مدیر عامل شرکت فولاد خوزستان ادامه داد: استفاده از سیستم‌های غبارگیر، توسعه فضای سبز، اجرای پروژه‌های کاهش آلایندگی و بهره‌گیری از پساب صنعتی برای شست‌وشوی محوطه‌ها از دیگر اقدامات انجام‌شده در این شرکت است که منجر به کاهش محسوس آلاینده‌ها در سال گذشته شده است. 

در ادامه، علیرضا مخبر قائم مقام مدیرعامل شرکت فولاد خوزستان در امور ستادی و مسئولیت های اجتماعی نیز با اشاره به شرایط اجرای پروژه‌ها گفت: با وجود محدودیت‌های موجود، اجرای پروژه‌های زیست‌محیطی و توسعه‌ای در دستور کار قرار داشته و تلاش شده این اقدامات در شرایط مختلف ادامه یابد. 

در پایان این بازدید، بر تداوم همکاری و تعامل سازنده میان اداره‌کل حفاظت محیط زیست خوزستان و شرکت فولاد خوزستان در راستای بهبود شاخص‌های زیست‌محیطی و توسعه پایدار تأکید شد. 

مصرف بالای آب در منطقه‌ای کم‌آب 

اگرچه فناوری احیای مستقیم نسبت به برخی روش‌های سنتی فولادسازی آب کمتری مصرف می‌کند، اما تولید فولاد همچنان صنعتی آب‌بر به شمار می‌رود. خوزستان طی سال‌های اخیر با تنش آبی، کاهش آورد رودخانه‌ها و خشکسالی‌های متوالی مواجه بوده است. در چنین شرایطی، مصرف آب توسط صنایع بزرگ از جمله فولاد خوزستان همواره موضوعی حساس بوده است. 

آب در بخش‌های مختلفی از جمله خنک‌کاری تجهیزات، تولید بخار، شست‌وشوی مواد و فرآیندهای جانبی استفاده می‌شود. هرچند استفاده از سیستم‌های بازچرخانی آب می‌تواند مصرف را کاهش دهد، اما نیاز روزافزون صنعت و محدودیت منابع آبی منطقه، همچنان یکی از دغدغه‌های اصلی محیط‌زیستی محسوب می‌شود. 

انتشار گازهای گلخانه‌ای 

صنعت فولاد یکی از منابع مهم انتشار دی‌اکسید کربن در جهان است. فولاد خوزستان نیز به دلیل استفاده گسترده از گاز طبیعی و انرژی در فرآیند احیای مستقیم آهن، سهمی در انتشار گازهای گلخانه‌ای دارد. در شرایطی که جهان به سمت کاهش کربن و تحقق اهداف اقلیمی حرکت می‌کند، کاهش شدت انتشار کربن به یکی از مهم‌ترین چالش‌های راهبردی صنایع فولادی تبدیل شده است. 

این موضوع نه تنها از منظر محیط‌زیستی بلکه از منظر رقابت‌پذیری اقتصادی نیز اهمیت دارد؛ زیرا بازارهای جهانی به‌تدریج به سمت اعمال استانداردهای سخت‌گیرانه‌تر برای محصولات پرکربن حرکت می‌کنند.  

فرآیند تولید فولاد منجر به تولید انواع پسماندهای صنعتی از جمله سرباره، غبار کوره‌ها، لجن‌های صنعتی و ضایعات فلزی می‌شود. در صورت مدیریت نامناسب، این مواد می‌توانند موجب آلودگی خاک و آب‌های سطحی و زیرزمینی شوند. 

هرچند بخشی از سرباره‌های فولادی قابلیت استفاده مجدد در صنایع سیمان، راه‌سازی و مصالح ساختمانی را دارند، اما بهره‌برداری کامل از این ظرفیت نیازمند برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری مستمر است. دفن یا انباشت طولانی‌مدت این مواد می‌تواند مشکلات محیط‌زیستی قابل توجهی ایجاد کند. 

آلودگی صوتی و اثرات محلی 

فعالیت تجهیزات سنگین، حمل‌ونقل مواد اولیه و محصولات، عملکرد کمپرسورها و واحدهای صنعتی بزرگ می‌تواند منجر به آلودگی صوتی شود. این مسئله به‌ویژه در مناطق نزدیک به مجتمع‌های صنعتی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. اگرچه آلودگی صوتی در مقایسه با آلودگی هوا کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد، اما می‌تواند بر کیفیت زندگی ساکنان و سلامت کارکنان اثرگذار باشد. 

فولاد خوزستان یکی از ارکان مهم صنعت ایران است، اما تداوم فعالیت آن در چارچوب توسعه پایدار مستلزم مدیریت دقیق پیامدهای محیط‌زیستی است. آلودگی هوا، مصرف آب، انتشار گازهای گلخانه‌ای و مدیریت پسماندها مهم‌ترین چالش‌های این صنعت به شمار می‌روند. آینده صنعت فولاد در خوزستان به میزان موفقیت آن در تلفیق رشد اقتصادی با حفاظت از محیط‌زیست وابسته خواهد بود؛ موضوعی که نه تنها برای استان خوزستان بلکه برای امنیت زیست‌محیطی و صنعتی کشور اهمیت راهبردی دارد.