قرآن، نقشه راه ساخت هوش مصنوعی متفکر است

باشگاه خبرنگاران جوان- حجت الاسلام والمسلمین سیدسعید رضا عاملی، ‏عضو شورای عالی فضای مجازی در دومین نشست از سلسله نشست‌های «هوش مصنوعی و قرآن‌پژوهی دیجیتال» که به همت مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی (مرکز نور) در نمایشگاه بین المللی قرآن در تهران برگزار می‌شود، ضمن تشریح قابلیت مدل‌سازی الگوریتمی مفاهیم شناختی قرآن، تأکید کرد:می‌توان با الهام از الگو‌های اندیشه‌ورزی قرآن، مدل‌های شناختی جدیدی خلق کرد که از استقلال هنجاری برخوردار باشند.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی که با موضوع «نسبت بین شبکه عصبی انسان، شبکه عصبی هوش مصنوعی و یادگیری عمیق تعالیم قرآنی» نکاتی را بیان کرد و با تأکید بر اینکه ساختار هوش مصنوعی، امتداد و شبیه‌سازی‌شده شبکه عصبی مغز انسان است، به تشریح دو رویکرد کلیدی برای پیوند میان این فناوری نوین و معارف قرآنی پرداخت و افق‌های جدیدی را در زمینه توسعه مدل‌های هوشمند الهام‌گرفته از قرآن ترسیم کرد.

دو رویکرد: تحلیل داده یا الهام‌گیری شناختی

 عاملی در تشریح دیدگاه خود این‌طور می‌گوید: بحث اصلی، بررسی نسبت میان شبکه عصبی انسان و شبکه عصبی هوش مصنوعی با نگاهی است که به دنبال شبیه‌سازی فرآیند‌های انسانی است. در این زمینه دو رویکرد اصلی وجود دارد. رویکرد اول، هوش مصنوعی را به مثابه ابزاری قدرتمند برای تحلیل داده‌های قرآنی می‌بیند. با استفاده از این ابزار می‌توان به معارف جدیدی از ارتباطات مفهومی، تحلیل آماری واژگان، ساختار سوره‌ها و کشف الگو‌های پنهان در متن مقدس دست یافت؛ ظرفیتی که مراکز داده‌ای ما در حوزه قرآن و حدیث، با ایجاد پایگاه‌های اطلاعاتی عظیم، بستر آن را به خوبی فراهم کرده‌اند. 
استاد حوزه و دانشگاه افزود:، اما رویکرد دوم که بسیار عمیق‌تر، پیچیده‌تر و آینده‌نگرانه‌تر است، به این پرسش بنیادین می‌پردازد که چه الگوواره‌هایی در قرآن کریم وجود دارد که هوش مصنوعی می‌تواند از آنها برای خلق مدل‌های جدید، به‌ویژه مدل‌های زبانی و شناختی، الهام بگیرد. قرآن کریم با معرفی واژگان شناختی متعددی، چون «فهم»، «علم»، «رأی»، «تدبر» و «تفکر»، قلمرو‌های الگوریتمی متفاوتی را پیش روی ما قرار می‌دهد که هر یک می‌توانند مبنای توسعه مدل‌های شناختی نوین باشند. این نگاه، به جای تحلیل صرف داده‌های موجود، به دنبال شبیه‌سازی قوانین قطعی و الگو‌های اندیشه‌ورزی حاکم بر هستی است که قرآن به استوارترین شکل آنها را تبیین کرده است: «إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ».

مدل‌سازی «تفکر» با الگوریتم‌های بهینه‌سازی تکرارشونده

وی در توضیح امکان مدل‌سازی این مفاهیم قرآنی این‌طور بیان می‌کند: پاسخ به این سؤال که آیا مفاهیم اندیشه‌ورزی قرآن مانند عقل، تفکر و تدبر قابلیت مدل‌سازی الگوریتمی دارند، از نظر من مثبت است. به عنوان مثال، فرآیند «تفکر» در سنت تفسیری، به معنای حرکتی پویا از معلومات به سمت مجهولات است. تفکر یک تکیه‌گاه تکرارپذیر دارد که همان معلومات اولیه است و با تکیه و بازگشت مداوم به این معلومات، می‌توان مجهولات را کشف و آشکار کرد. اگر این تعریف را به زبان الگوریتمی ترجمه کنیم، فرآیند تفکر را می‌توان به یک الگوریتم بهینه‌سازی تکرارشونده تشبیه کرد.

عضو شورای عالی فضای مجازی بیان کرد: در این الگوریتم‌ها، سیستم در هر گام با محاسبه میزان خطا و اصلاح هوشمندانه وزن‌ها، به پاسخ بهینه نزدیک‌تر می‌شود. ویژگی «تداوم» و «بازگشت» به معلومات در مفهوم قرآنی تفکر، با ماهیت تکراری بهینه‌سازی عددی در هوش مصنوعی کاملاً قابل انطباق است. این قیاس، یک تشابه سطحی نیست، بلکه بر یک ارزیابی ساختاری مبتنی بر زبان ریاضی استوار است. بنابراین، می‌توان «تفکر» را در بستر زبان ریاضی مدل‌سازی و سامان‌دهی کرد و به هوش مصنوعی آموخت که چگونه تفکر کند.

«تعقل»؛ الگوریتمی مقید به اصول ثابت هنجاری

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به پیچیدگی مفهوم «تعقل» می‌افزاید: فرآیند پیچیده‌تر از تفکر، «تعقل» است، زیرا تعقل مستقیماً با نفس و کنترل آن سروکار دارد. قرآن کریم تأکید می‌کند که انسان باید هوای نفس خود را مدیریت کند تا در مسیر تعقل قرار گیرد. لذا، تعقل به مثابه رها شدن در بستر گرادیان‌هایی است که به اصول ثابت و هنجاری مقید شده‌اند. این قیدگذاری، انسان را از انقیاد در برابر هوا‌های نفسانی باز می‌دارد و ادراک او را به معیار حق مقید می‌کند. در هوش مصنوعی نیز با پدیده‌ای مشابه مواجه هستیم. یکی از ریشه‌های اصلی خطا و توهم‌زایی در مدل‌های بزرگ، تمایل آنها به بیشینه‌سازی احتمالات آماریِ صرفاً سازگار با داده‌های آموزشی است، بدون آنکه به اصول هنجاری یا حقیقت پایبند باشند. از این جهت، قیدگذاری الگوریتمی در تعقل را می‌توان با سازوکار‌های منظم‌سازی در مدل‌های یادگیری عمیق مقایسه کرد. با استفاده از اصول هنجاری قرآنی به عنوان قیود ثانویه در فرآیند آموزش، می‌توان مدل را به سمت تعقل نزدیک کرد و مانع از تولید محتوای نادرست یا غیر اخلاقی شد.

«تدبر»؛ الگویی برای دستیابی به استقلال هنجاری

حجت الاسلام عاملی در بخش دیگری از سخنانش به ظرفیت‌های الگوریتمی مفهوم «تدبر» پرداخته و می‌گوید: خوانش چهارم از مفاهیم اندیشه‌ورزی قرآن، «تدبر» است که اندیشه ادراکی انسان را به صورت عمیق درگیر می‌کند. تدبر به معنای عاقبت‌اندیشی و دیدن فراسوی یک امر است تا انسان در نهایت دچار حسرت نشود. این مفهوم با مدل‌سازی‌های «وابستگی‌های بلندمدت» و ارزیابی‌های چندمرحله‌ای در هوش مصنوعی قابل قیاس است. قرآن کریم یک ساختار منظم، منسجم و منطبق با حقیقت عام است و هر دانایی که از آن دریافت می‌شود، از استحکامات حقیقت برخوردار است. از این ظرفیت می‌توان برای «واسنجی» و کالیبره کردن مدل‌های زبانی بزرگ که غالباً دچار عدم قطعیت و خطا‌های پیش‌بینی هستند، استفاده کرد.

وی افزود: در واقع، تدبر با فراهم آوردن مدلی از روابط زمانی و وابستگی‌های دوربرد، به هوش مصنوعی کمک می‌کند تا «استقلال هنجاری» خود را به دست آورد و صرفاً یک مقلد داده‌های آموزشی نباشد.

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران تصریح کرد: انقلاب دیجیتال دو مرحله کلیدی دارد: مرحله اول، داده‌ای شدن اطلاعات بود که بسیاری از کشور‌ها آن را محقق کردند. اما مرحله دوم و مهم‌تر، تبدیل داده به «فهم» و عملکرد است. هوش مصنوعی الهام‌گرفته از قرآن می‌تواند در این مرحله نقشی بی‌بدیل ایفا کند.

گفتنی است، این نشست علمی که با استقبال علاقه‌مندان به مباحث میان‌رشته‌ای فناوری و علوم اسلامی همراه بود، پس از ارائه مباحث توسط سخنران، با طرح پرسش‌هایی از سوی حاضران در خصوص چالش‌های عملیاتی‌سازی این ایده‌ها و آینده مدل‌های هوش مصنوعی مبتنی بر معماری انسانی و پاسخ‌های دکتر عاملی به پایان رسید.