اگر انگلیس نبود؛ رضاخان، رضاشاه نمی‌شد

اما درواقع، کودتای سوم اسفند ۱۲‌۹۹ را می‌توان نقطه عطفی در روابط سیاسی ایران و انگلیس دانست. چراکه با انقلاب اکتبر ۱۹‌۱۷، سلسله قاجار از حمایت روسیه محروم شد و هنگام آن رسیده بود که رقیب دیرینه او، انگلیس، بدون نیاز به تقسیم منابع با رقیب به‌تدریج حضور گسترده خود را در ایران بیش از پیش تثبیت نماید. (علی اصغر رجبی، دولت‌های رضاخانِ شاه، صفحه ۵۲.)محمدقلی مَجد، مدرس مرکز خاورمیانه دانشگاه پنسیلوانیا، در کتاب «رضاشاه و بریتانیا» می‌نویسد: «حتی نویسندگانی مانند سیروس غنی که از ستایشگران بزرگ رضاشاه هستند نیز، به نقش تعیین‌کنندهٔ انگلیس در به قدرت رسیدن رضاشاه اذعان دارند: رهبر کبیر ایران در سال ۱۲‌۹۹ شمسی با یک کودتای انگلیسی به قدرت رسید و سپس با یک کودتای انگلیسی دیگر، مقدمهٔ گرفتن تاج و تختی را برای او فراهم کرد که روزی شاه‌عباس بر آن تکیه زده بود». (محمدقلی مجد، رضاشاه و بریتانیا، صفحه ۲.)

همچنین، نیکی آر کدی، پروفسور بازنشسته تاریخ در دانشگاه کالیفرنیا و لس آنجلس و یان ریچارد، از اساتید و محققان دانشگاه سوربون فرانسه، در کتاب «ایران مدرن: ریشه‌ها و نتایج انقلاب» می‌نویسند: «فرمانده نیروهای انگلیسی در ایران، ژنرال آیرونساید، ابتدا به رضاخان کمک کرد تا قدرت را در تیپ قزاق به دست آورد و سپس او را به انجام کودتا تشویق کرد». (نیکی آر کدی، ایران مدرن، صفحه ۸۰.)

یرواند آبراهامیان، مورخ ایرانی-آمریکایی نیز در کتاب «تاریخ ایران مدرن» می‌نویسد: «آیرون ساید [فرمانده انگلیسی در ایران] تجهیزات نظامی و مالی را برای نیروهای رضاخان فراهم کرد. نیروهای قزاق بلافاصله پس از کودتا پاداش‌های فراوانی دریافت کردند. رضاخان در آستانه حرکت به سوی تهران به هیئت مشترک دربار و سفارت بریتانیا اطمینان داد که هواخواه شاه و بریتانیا است. وی همچنین یادآور شد از آنجا که انگلیسی‌ها از کشور عقب‌نشینی کرده‌اند، در نظر دارد ارتشی توانمند به ایستادگی در برابر بلشویک‌ها سازمان دهی کند. شگفت‌آور نیست که بسیاری از ایرانیان همچنان کودتا را یک دسیسه انگلیسی می‌دانند». (یرواند آبراهامیان، تاریخ ایران مدرن، صفحه ۱۲۵.)حتی جالب است که شخص ژنرال «آیرونساید» در خاطرات و روزنوشت‌هایش که سال‌ها بعد در لندن منتشر شد، درباره کودتا جمله مهمی را ثبت کرده و اذعان کرده است: «به گمانم مردم همه می‌پندارند کودتا را من راه انداختم؛ راستش را بخواهید، شاید هم کار، کار من بوده است». (محمد رحمانی، کار من بود، صفحه ۱۶۵.)

منبع: فارس