چرا روزه واجب است؟ نگاهی به فلسفه قرآنی این حکم الهی

باشگاه خبرنگاران جوان - خداوند در قرآن کریم به‌ صراحت در آیه ۱۸۳ سوره بقره می‌فرماید «کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ»، یعنی روزه بر شما واجب شده است. این گزارش با تکیه بر همین آیه و تحلیل آن در تفسیر المیزان نشان می‌دهد که وجوب روزه تنها یک حکم تعبدی نیست، بلکه برنامه‌ای الهی برای پرورش تقوا، تقویت اراده و مهار نفس در زندگی فردی و اجتماعی مؤمنان است.

آیه ۱۸۳ سوره بقره از مهم‌ترین آیات مرتبط با روزه است، آیه‌ای که با لحنی عمومی می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَى الَّذینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ». این آیه در آغاز مجموعه آیاتی قرار دارد که احکام روزه ماه رمضان را تبیین می‌کند و در آن، فلسفه این فریضه بزرگ نیز به‌روشنی بیان شده است.

در این گزارش، با تکیه بر تفسیر تفسیر المیزان علامه طباطبایی، به چرایی وجوب روزه و فواید آن می‌پردازیم.

روزه، تمرین تقوا است و نه صرف گرسنگی

علامه طباطبایی در تفسیر این آیه، نخست به تعبیر «کُتِبَ عَلَیْکُم» توجه می‌دهد، تعبیری که نشان‌دهنده حتمیت و الزام تشریعی است. روزه، یک توصیه اخلاقی ساده نیست، بلکه حکمی قطعی و برنامه‌ای تربیتی برای مؤمنان است. به باور ایشان، کلید فهم فلسفه روزه در جمله پایانی آیه نهفته است: «لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ». از نگاه المیزان، تقوا حالتی درونی است که انسان را از افتادن در دام گناه و افراط بازمی‌دارد. روزه با ایجاد محدودیت در ارضای غرایز طبیعی، روح خویشتنداری را در انسان تقویت می‌کند. کسی که می‌تواند از حلال‌ترین نیازهای خود در زمانی مشخص چشم بپوشد، آمادگی بیشتری برای پرهیز از حرام خواهد داشت.

در واقع، روزه میدان تمرین اراده است، اراده‌ای که زیربنای تقوا محسوب می‌شود.

روزه در امت‌های پیشین، سنتی تربیتی در تاریخ دین است

آیه تصریح می‌کند که روزه تنها بر مسلمانان واجب نشده، بلکه «کَما کُتِبَ عَلَى الَّذینَ مِن قَبْلِکُمْ». علامه طباطبایی این بخش را نشانه‌ای از ریشه‌دار بودن این عبادت در سنت‌های الهی می‌داند. به تعبیر ایشان، روزه قانونی است که در شریعت‌های پیشین نیز وجود داشته، زیرا نیاز تربیتی انسان در همه اعصار یکسان است.

از منظر المیزان، ذکر این نکته علاوه بر بیان سابقه تاریخی، نوعی تسلی و تقویت روحی برای مؤمنان است، یعنی شما در تحمل این فریضه تنها نیستید، بلکه در امتداد یک سنت الهی دیرینه حرکت می‌کنید.

پیوند جسم و جان در روزه

در تحلیل علامه طباطبایی، روزه عبادتی است که تأثیر آن هم به جسم مربوط می‌شود و هم به جان. هرچند هدف اصلی، رشد معنوی و تقواست، اما سازوکار این رشد از مسیر کنترل نیازهای بدنی عبور می‌کند. انسان به‌طور طبیعی اسیر تمایلات مادی است. خوردن، آشامیدن و دیگر لذت‌های جسمانی، اگر بی‌مهار باشند، روح را به سوی دنیاگرایی سوق می‌دهند. روزه با ایجاد وقفه‌ای آگاهانه در این روند، توجه انسان را از جسم به جان معطوف می‌کند. در این حالت، روح فرصت می‌یابد تا از سلطه دائمی خواسته‌های تن فاصله بگیرد.

به تعبیر المیزان، روزه نوعی توازن میان بعد مادی و معنوی انسان برقرار می‌سازد و اجازه نمی‌دهد که یکی بر دیگری چیره شود.

تقویت همدلی اجتماعی با روزه

هرچند آیه ۱۸۳ به‌طور مستقیم به بُعد اجتماعی روزه اشاره نمی‌کند، اما علامه طباطبایی در چارچوب کلی آیات روزه در سوره بقره، به آثار اجتماعی آن نیز توجه دارد. وقتی همه مؤمنان به‌صورت هم‌زمان طعم گرسنگی و تشنگی را می‌چشند، نوعی همدلی عمومی شکل می‌گیرد. روزه فاصله طبقاتی را از سطح تجربه زیسته کاهش می‌دهد، ثروتمند و فقیر در ساعاتی از روز، شرایطی مشابه را تجربه می‌کنند. این تجربه مشترک، زمینه‌ساز تقویت حس مسئولیت اجتماعی و توجه به نیازمندان می‌شود. از همین‌رو، در فرهنگ اسلامی، روزه با انفاق و کمک به محرومان پیوند خورده است.

آزادی از اسارت عادت‌ها با روزه رمضان

یکی دیگر از نکات ظریف در تفسیر المیزان، توجه به جنبه رهایی‌بخش روزه است. انسان بسیاری از رفتارهای خود را از سر عادت انجام می‌دهد. خوردن در ساعات مشخص، واکنش‌های آنی به خواسته‌های درونی و پیروی بی‌چون‌وچرا از تمایلات، به‌تدریج به زنجیرهایی نامرئی تبدیل می‌شوند.

روزه این زنجیرها را موقتاً می‌گسلد. انسان درمی‌یابد که می‌تواند بر خواسته‌های خود مسلط شود و صرفاً تابع غرایز نباشد. این تجربه، احساس کرامت و قدرت درونی را افزایش می‌دهد؛ احساسی که زمینه‌ساز رشد معنوی است.

روزه حکم شرعی و برنامه‌ای برای رشد انسان

بر اساس تفسیر المیزان، وجوب روزه صرفاً یک دستور تعبدی بی‌حکمت نیست، بلکه برنامه‌ای جامع برای تربیت انسان است. فلسفه اصلی آن رسیدن به تقواست؛ تقوایی که از مسیر تقویت اراده، کنترل غرایز، ایجاد تعادل میان جسم و جان و تقویت حس مسئولیت اجتماعی حاصل می‌شود.

آیه ۱۸۳ سوره بقره نشان می‌دهد که روزه، فراتر از گرسنگی و تشنگی، مدرسه‌ای برای ساختن انسانِ خودمهار و خدا‌آگاه است؛ انسانی که می‌آموزد چگونه در برابر خواهش‌های نفس بایستد و مسیر رشد معنوی را آگاهانه انتخاب کند.

منبع: فارس