آغاز اجرای طرح مهار گرد و غبار سراجه قم با نهال‌کاری ۲۰۰ هکتاری

مرتضی داودی سرپرست منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم در گفت‌و‌گو با گروه استان‌های خبرگزاری دانشجو، با اشاره به چگونگی شناسایی منطقه سراجه به عنوان یکی از کانون‌های گرد و غبار استان قم، اظهار کرد: دو تا سه سال پیش، با توجه به پیگیری‌هایی که در استان انجام شد، یک کارگروهی در بحث گرد و غبار در استان تشکیل گردید، به سرپرستی معاونت عمرانی و بنا به نظر استاندار وقت، آقای شاهچراغی، تا موضوعات مرتبط با گرد و غبار پیگیری شود. دستگاه‌هایی، چون منابع طبیعی، محیط زیست، مدیریت بحران، هواشناسی و معاونت امور هماهنگی عمرانی حضور داشتند و نهایتاً مدیریت بحران مسئولیت جلسات را بر عهده گرفت و کار را پیش برد.وی افزود: طی بازدید‌هایی که از منطقه انجام شد و پیگیری‌هایی که صورت گرفت و راهنمایی‌هایی که از سوی هواشناسی ارائه شد، کانون اصلی گرد و غبار قم شناسایی گردید که منطقه سراجه بود. اعلام شد که در این منطقه عرصه‌های متفاوتی وجود دارد که همگی از یک عرصه اصلی نشأت می‌گیرند و همین عرصه به عنوان کانون اصلی گرد و غبار شهر قم شناخته می‌شود. بحث خیزش گرد و غبار با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای نیز تأیید شد. با توجه به پیگیری‌ها، سطحی معادل حداقل ۳۰ هزار هکتار در منطقه به عنوان کانون گرد و غبار شناسایی شد و پیگیری‌های لازم درباره آن انجام گرفت.داودی ادامه داد: مطالعاتی وجود داشت که محیط زیست در آنجا انجام داده بود، نمی‌توانم بگویم کامل نبود، اما پاسخگوی نیاز استان برای حل مسئله هم نبود. همان مطالعه مبنا قرار گرفت و مقرر شد یک مطالعه تکمیلی توسط اداره کل منابع طبیعی انجام شود. سطحی معادل تقریباً ۱۲۰ هزار هکتار به عنوان عرصه بیابانی منطقه شناسایی و مشخص شد. از این سطح، ۵۲ هزار هکتار در سال ۱۴۰۳ تحت مطالعه قرار گرفت که در آن، مطالعات مختلفی از جمله زمین‌شناسی، اقلیم، آب، پوشش، اجتماعی و موارد دیگر انجام شد.وی عنوان کرد: یک مطالعه جامع در سطح حدود ۵۲ هزار هکتار حاصل شد که این مطالعه هم تأییدیه اداره کل را گرفت، هم تأییدیه سازمان و هم تأییدیه استان را اخذ کرد. در نهایت، در ستاد مقابله با گرد و غبار این مطالعه مصوب شد و مبنای اجرای عملیات مقابله با گرد و غبار و بیابان‌زایی در منطقه سراجه قم قرار گرفت.سرپرست منابع طبیعی و آبخیزداری قم درباره وضعیت فعلی این مطالعه بیان کرد: از تیرماه تأیید نهایی این مطالعه در ستاد مقابله با گرد و غبار انجام شد. اعتبارات ما از امسال در حال تخصیص به این منطقه است و اکنون این مطالعه مبنای استان برای اجرای طرح مقابله با گرد و غبار در منطقه سراجه می‌باشد.وی در پاسخ به این سؤال که آیا اجرای طرح آغاز شده یا خیر، گفت: ما تقریباً از ۲۹ مهرماه، عملیات اجرایی در منطقه سراجه را شروع کردیم و طرح را به اجرا گذاشتیم که آغاز آن با ۲۰۰ هکتار عملیات نهال‌کاری بوده است. نهالکاری انجام شده و اکنون فصل نگهداری آن در حال انجام است. همچنین ۳۰۰ هکتار عملیات کنترل هرزآب‌ها و روان‌آب در منطقه داشتیم که بیش از ۸۰ درصد آن اجرا شده است. یک عملیات نهال‌کاری دیگر نیز در سطح حدود ۲۷۰ هکتار داریم که هم‌اکنون درگیر شناسایی پیمانکار است و امسال انجام خواهد شد. مابقی موارد نیز به‌مرور با جذب و تخصیص اعتبارات مرتبط انجام خواهد شد.داودی تصریح کرد: در مورد مسئول نگهداری نهال‌ها در بخش اجرایی باید دقیق عرض کنم: با خود اداره منابع طبیعی، حدود ۱۰ دستگاه در آن منطقه به‌عنوان دستگاه‌های دخیل در امر مشارکت شناسایی شده‌اند. خوب می‌دانید ستاد مقابله با گرد و غبار ستادی است که از دستگاه‌های مختلف بیش از ۱۶ تا ۱۷ دستگاه تشکیل شده و اینها عضو بوده و درباره پروژه‌های مقابله با گرد و غبار و بسته‌های مقابله با بیابان‌زایی در استان اظهار نظر می‌کنند.وی افزود: زمانی که در استان این طرح تهیه شد، مقرر گردید که با توجه به نظر استان و مدیریت ارشد استان، بتوانیم از توان و پتانسیل دستگاه‌های مختلف در این موضوع بهره ببریم. دستگاه‌هایی که به هر نحو و به شکلی با موضوع ارتباط داشتند از جمله صنعت و معدن، شرکت گاز، شرکت نفت، پادگان، جهاد کشاورزی، مجموعه امور جهاد کشاورزی، منابع طبیعی، مشارکت‌های مردمی، راه و شهرسازی، شرکت برق، اداره کل هواشناسی همگی در این طرح صاحب نقش هستند و برایشان پروژه تعریف شده است. هرکدام باید در راستای اجرای اقدامات مرتبط با حوزه خود، متناسب با آنچه در کتابچه پیش‌بینی شده، فعالیت‌ها را با توجه به اعتباراتشان انجام دهند.سرپرست منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم با اشاره به اعتبار مورد نیاز اجرای پروژه‌ها به تفکیک دستگاه‌ها عنوان کرد: در این طرح، برای هر یک از دستگاه‌های دخیل نیز پروژه‌ها و سهم اعتباری مشخصی تعریف شده است؛ به‌گونه‌ای که براساس برنامه تدوین‌شده، شرکت گاز با یک‌هزار و ۲۴۰ میلیارد ریال، شرکت کریستال کویر با ۲۰۲ میلیارد ریال، اداره کل راه و شهرسازی با دوهزار و ۴۸ میلیارد ریال، سازمان جهاد کشاورزی با ۸۴۲ میلیارد ریال، اداره‌کل منابع طبیعی با ۱۷۹۰/۲۴ میلیارد ریال، پادگان معراج با یک‌هزار و ۶۷۶ میلیارد ریال، شرکت توزیع برق با ۷۷۵ میلیارد ریال، شرکت نفت با یک‌هزار و ۸۹۴ میلیارد ریال، شرکت خدمات پشتیبانی امور دام با یک‌هزار و ۲۰ میلیارد ریال، مشارکت مردمی با دوهزار و ۸۴ میلیارد ریال و اداره‌کل هواشناسی استان با ۵۴۸ میلیارد ریال در این طرح نقش دارند که در مجموع رقمی معادل ۳۰۳۳۳/۲۴ میلیارد ریال را شامل می‌شود.وی درباره میزان اعتبار تخصیص‌یافته برای این پروژه گفت: اکنون براساس همین کتابچه، ۳ همت برای این ۵۲ هزار هکتار اعتبار پیش‌بینی شده و این عدد دقیق پیش‌بینی شده بستگی دارد به برنامه زمان‌بندی که یک برنامه چهار تا پنج‌ساله است. اگر این برنامه طبق زمان‌بندی پیش نرود، قطعاً مشمول مرور زمان، تورم و سایر متغیر‌ها خواهد شد و تزریق مالی آن بستگی دارد به نهاد‌های ملی و استانی که چه میزان اعتبار برای این محدوده در نظر بگیرند و چه زمانی آن را تخصیص دهند.داودی ادامه داد: برای مثال، برای بخش استانی می‌توانم بگویم که با پیگیری‌های انجام‌شده، حدود ۱۰ میلیارد تومان برای سال جاری برای سطح ۲۷۰ هکتار اعتبار تخصیص یافته که باید کار را پیش ببریم. تلاش کردیم برنامه‌ای جامع ارائه دهیم که طی برنامه هفتم پیشرفت، ما به حدود ۹۶۰ هکتار و اعتباری نزدیک به ۱۶۰ میلیارد تومان از اعتبارات استان تأمین شود. با همراهی سازمان مدیریت و دیگر دستگاه‌های ذی‌ربط امیدواریم بتوانیم این اعتبار را تأمین کرده و برای پروژه استفاده کنیم.وی با اشاره به پیگیری‌های انجام‌شده از طریق استان، سازمان منابع طبیعی کشور و همچنین نمایندگان قم در مجلس شورای اسلامی اظهار کرد: اعتباراتی از محل‌هایی همچون مدیریت بحران و شرکت نفت و گاز نیز برای قم و این پروژه در حال تخصیص است؛ با پیگیری‌های استاندار و رئیس سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور و نمایندگان در استان این اعتبارات تخصیص یابد تا بتوان اقدامات لازم را انجام داد.سرپرست منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم تصریح کرد: البته همه اینها بستگی به بخشی از اعتبارات دارد و بخشی نیز به پروژه‌هایی که با عنوان مشارکت مردمی و مشارکت دستگاهی در نظر گرفته شده‌اند. مثلاً راه و شهرسازی می‌تواند از طریق ماشین‌آلات، تجهیزات و امکاناتی که دارد، در اجرای طرح، منابع طبیعی را همراهی کند. مشارکت‌های مردمی و استفاده از توان بخش خصوصی نیز اهمیت دارد و نیازمند تفکر و بررسی دقیق است تا بتوان از این ظرفیت‌ها به‌خوبی در استان و منطقه استفاده کرد.وی درباره برنامه‌های کوتاه‌مدت و بلندمدت دولت و استان برای مهار گرد و غبار گفت: یکی از موضوعاتی که باید در استان پذیرفته شود این است که ما در مجاورت دو بیابان بزرگ کشور زندگی می‌کنیم و تا حدی وجود گرد و غبار طبیعی است. صفر کردن آن ممکن نیست، اما براساس این کتابچه، برای ۵۲ هزار هکتار، برنامه زمان‌بندی پنج‌ساله پیش‌بینی شده که عملیات اجرایی در آن قرار است اجرا شود و خروجی خوبی خواهد داشت. در سال ۱۴۰۴ مبلغ ۱۲ میلیارد مصوب شده و طی سنوات ۱۴۰۵ تا ۱۴۰۷ هم حدود ۱۴۶ میلیارد پیش بینی موافقتنامه هست. البته این به معنای صفر شدن روز‌های گرد و غبار نیست، ولی قطعاً در کاهش آن مؤثر خواهد بود.داودی خاطرنشان کرد: علاوه بر این ۵۲ هزار هکتار، سطح دیگری نیز وجود دارد که به عنوان کانون گرد و غبار قم شناخته می‌شود و باید برای آن نیز برنامه‌ریزی متناسب انجام شود. سطح اولیه‌ای که پیش‌بینی شده بود ۱۲۰ هزار هکتار بود، اما این سطح با توجه به مشکلات منطقه افزایش یافت و اکنون مجموعاً حدود ۳۴۰ هزار هکتار در شرق قم به عنوان مناطق بیابانی شناخته می‌شود. برخی از بخش‌های آن می‌توانند به عنوان کانون گرد و غبار شهر محسوب شوند، مانند همان ۳۰ هزار هکتاری که در داخل ۵۲ هزار هکتار قرار دارد؛ بنابراین نیازمند برنامه‌ریزی، هزینه‌کرد و تدوین یک کتابچه مدون با برنامه‌ریزی دقیق هستیم تا ما را به مقصد نهایی که کاهش خیزش گرد و غبار است برساند.وی تأکید کرد: مهم‌ترین نکته‌ای که باید عرض کنم یکی از موضوعاتی است که معمولاً مدنظر قرار نمی‌گیرد: علل ایجاد گرد و غبار است. این موضوع می‌تواند تحت تأثیر عوامل مختلف باشد. یکی از موضوعاتی که در استان قم همواره وجود داشته این است که ما بیش از ۷۳۰ هزار هکتار مرتع داریم که حدود ۹۰ تا ۹۴ درصد آنها مراتع ضعیف‌اند.داودی توضیح داد: این مراتع ضعیف، اگر مدیریت صحیح بر آنها اعمال نشود و بهره‌برداری نامناسب یا بیش از توان اکولوژیک صورت گیرد، قابلیت تبدیل‌شدن به عرصه‌های بیابانی را دارند. طبق آمار دوستان، بیش از ۴۰۰ هزار هکتار از این مراتع قابلیت تبدیل به عرصه بیابانی را دارند؛ بنابراین در درجه اول باید در استان به این مرحله برسیم که شرایط را تثبیت کنیم، پایدار کنیم و از حرکت به سمت بیابانی‌شدن جلوگیری کنیم.وی افزود: این موضوع بخشی مدیریتی دارد و بخشی که معطوف به اقداماتی است که برای رفع علل ایجاد این شرایط لازم است. بخشی از این علل انسانی است و بخشی طبیعی. عوامل طبیعی در اختیار ما نیست، اما عوامل انسانی را می‌توان مدیریت کرد. یکی از مواردی که معمولاً مورد توجه قرار نمی‌گیرد، بحث حق‌آبه زیست‌محیطی است. این منطقه پیش‌تر حق‌آبه‌ای داشته که به دلایل مختلف قطع شده است. وقتی چنین شرایطی ایجاد می‌شود، باید اقدامات انسانی در منطقه به حداقل برسد.داودی ابراز کرد: چرای شتر می‌تواند تأثیرگذار باشد؛ معادنی که در منطقه واگذار می‌شود می‌توانند باعث افزایش گرد و غبار شوند؛ برخی بارگذاری‌ها و واگذاری‌ها یا طرح‌های توسعه که در این مناطق انجام می‌شود ممکن است با ذات منطقه همخوان نباشند و تأثیر بگذارند. پس ابتدا باید اقدامات را متناسب با شرایط منطقه پیش برد و توان اکولوژیکی آن را در نظر گرفت.وی تصریح کرد: خوشبختانه نگاه استان نسبت به این موضوع اکنون بسیار بهتر و روشن‌تر از گذشته است و امیدواریم این روند ادامه یابد تا بتوانیم کار‌ها را پیش ببریم. نگهداری از داشته‌ها، مانند مراتع، از کاشت نهال مهم‌تر است، زیرا اگر مرتع به‌درستی مدیریت نشود و از حالت طبیعی خارج گردد، بازگرداندن اکوسیستم به شرایط قبلی هزینه‌بر و دشوار است و معمولاً هم نتیجه به‌سختی حاصل می‌شود. پس بهتر است در برخورد با طبیعت، توان و ظرفیت آن را در نظر داشته باشیم.داودی در پایان گفت: بحث تغییرات اقلیمی نیز موضوعی جهانی است و فقط مختص ایران یا قم نیست. اکنون هشت ماه است که در استان بارندگی خاصی نداشته‌ایم، اما بهره‌برداری از مراتع، واگذاری‌ها، معادن، چرای دام و… همچنان ادامه داشته و حتی بیش از ظرفیت موجود بوده که اینها همگی آسیب‌زا هستند.