پدر؛ محور اصلی شکل‌گیری فرهنگ گفت‌وگو در خانواده است

حسین اکبری در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به تحولات فرهنگی خانواده ایرانی، اظهار کرد: وقتی در جامعه‌شناسی از «نقش» صحبت می‌کنیم، منظور مجموعه‌ای از انتظارات فرهنگی و اجتماعی است که از دارنده یک جایگاه انتظار می‌رود و فرد نیز رفتار خود را بر اساس همان انتظارات تنظیم می‌کند. از این منظر، نقش پدر در خانواده ایرانی نه‌تنها یک موقعیت فردی بلکه بخشی از یک الگوی فرهنگی گسترده‌تر است که در حال تغییر و بازتعریف است.

وی با بیان اینکه گذار از خانواده اقتدارمحور به خانواده گفت‌وگومحور، بیش از آنکه صرفاً یک تغییر اجتماعی باشد، یک تحول فرهنگی محسوب می‌شود، افزود: این تغییر مربوط به کلیت فرهنگ خانواده و نه فقط یک نقش خاص است. در چنین شرایطی، نقش‌ها همچنان وجود دارند اما معنا، کارکرد و شیوه ایفای آن‌ها دچار تحول شده است.

این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با اشاره به ریشه‌های تاریخی اقتدار در خانواده، توضیح داد: جامعه ایرانی مانند بسیاری از جوامع دیگر، دوره‌ای از مردسالاری را پشت سر گذاشته است که در آن مردان به دلیل شرایط اقتصادی، شیوه معیشت و نقش‌های تولیدی، اقتدار بیشتری در خانواده داشتند. این الگو حاصل فرایندهای تاریخی طولانی‌مدتی است که از دوران گردآوری و شکار آغاز شده و با ورود به مرحله کشاورزی و سپس تحولات مدرن، به‌تدریج دستخوش تغییر شده است.

ایجاد تغییر در انتظارات فرهنگی از نقش پدران

اکبری ادامه داد: با تغییر شیوه‌های زندگی و ورود جوامع به مراحل جدید توسعه، انتظارات فرهنگی از نقش مردان و پدران نیز تغییر کرده است. نتیجه این فرآیند آن بوده که اقتدار مطلق پدر در خانواده کاهش یافته و به‌تدریج میان اعضای خانواده توزیع شده است. امروز ما با خانواده‌هایی مواجه هستیم که در آن‌ها مشارکت، تعامل و گفت‌وگو جایگزین فرمان‌پذیری یک‌سویه شده است.

وی با تأکید بر اینکه این وضعیت را باید به‌عنوان یک «فرهنگ مشارکتی» در حال شکل‌گیری در خانواده ایرانی تحلیل کرد، گفت: در این فرهنگ جدید، همه اعضای خانواده امکان ایفای نقش دارند. البته در برخی خانواده‌ها این جابه‌جایی به‌گونه‌ای رخ داده که اقتدار از مرد به زن یا حتی فرزندان منتقل شده است اما آنچه اهمیت دارد، تغییر کلی در الگوی روابط خانوادگی است که مبتنی بر مشارکت و تعامل است.

این جامعه‌شناس با اشاره به نقش تحولات فرهنگی و اجتماعی زنان در این فرایند، افزود: حضور پررنگ‌تر زنان در عرصه‌های اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی، موجب تغییر انتظارات سنتی از نقش‌ها شده است. زنان توانسته‌اند جایگاه اجتماعی و اقتصادی بالاتری کسب کنند و همین مسئله به بازتعریف روابط درون خانواده و شکل‌گیری الگوهای جدید تعامل منجر شده است.

لزوم توجه به خانواده به‌عنوان یک «سیستم فرهنگی»

اکبری با بیان اینکه در شرایط جدید، خانواده را باید به‌عنوان یک سیستم فرهنگی دید، خاطرنشان کرد: خانواده یک نظام زنده است که برای عملکرد صحیح، نیازمند تقسیم کار و تعامل سازنده میان اعضاست. هیچ سیستم اجتماعی بدون تقسیم کار نمی‌تواند دوام بیاورد و خانواده نیز از این قاعده مستثنی نیست. آنچه تغییر کرده، نه اصل تقسیم کار بلکه شکل فرهنگی و معنای آن است.

وی ادامه داد: امروز با نوعی تقسیم کار فرهنگی جدید در خانواده مواجه هستیم که انتظارات متفاوتی را از پدر، مادر و فرزندان ایجاد کرده است. برای مثال، مشارکت پدر در امور خانه و فرزندپروری دیگر صرفاً یک رفتار فردی تلقی نمی‌شود بلکه بخشی از یک سبک زندگی جدید و یک انتظار فرهنگی است.

این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با تأکید بر اهمیت مهارت‌های متنوع در ایفای نقش پدری، گفت: هر دوره تاریخی اقتضائات مهارتی خاص خود را دارد. از همین رو اگر پدران مهارت‌های متناسب با این تغییرات فرهنگی را نداشته باشند، خانواده با چالش‌هایی مواجه می‌شود که گاهی به‌صورت ناملموس و تدریجی بروز می‌کند. انتظار امروز از پدر، صرفاً تأمین مالی نیست بلکه حضور فرهنگی، عاطفی و گفت‌وگومحور در خانواده است.

اکبری با اشاره به اهمیت جایگاه گفت‌وگو در خانواده، تاکید کرد: گفت‌وگو عنصر اصلی تعامل انسانی و ستون فقرات فرهنگ خانواده است. هرچه گفت‌وگو در خانواده تقویت شود، زمینه حل تعارض‌ها، تصمیم‌گیری‌های مشترک و مدیریت مسائل روزمره با تنش کمتر فراهم می‌شود. گفت‌وگومحوری در خانواده، نشانه یک فرهنگ زنده و پویاست.

نقش سرنوشت‌ساز پدر در نهادینه‌سازی فرهنگ گفت‌وگو در خانواده

وی درباره نقش پدر در شکل‌گیری این فرهنگ، تصریح کرد: پدر می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در نهادینه‌سازی فرهنگ گفت‌وگو داشته باشد. اگر پدر همچنان با انتظارات اقتدارگرایانه گذشته وارد تعامل شود و بخواهد نظر خود را تحمیل کند، گفت‌وگو عملاً شکل نمی‌گیرد. گفت‌وگو زمانی معنا دارد که حق اظهار نظر برای همه اعضای خانواده به رسمیت شناخته شود.

این جامعه‌شناس ادامه داد: پدر در خانواده گفت‌وگومحور، نقش هدایت‌کننده دارد، نه تحمیل‌کننده. او می‌تواند با شنیدن، ایجاد فضای امن برای بیان نظر و مشارکت دادن فرزندان در تصمیم‌گیری‌ها، فرهنگ گفت‌وگو را به یک رویه دائمی در خانواده تبدیل کند.

اکبری با تأکید بر لزوم فاصله گرفتن از الگوهای مردسالارانه، خاطرنشان کرد: گفت‌وگو مستلزم پذیرش آزادی بیان، شنیدن متقابل و تصمیم‌گیری مبتنی بر استدلال و تفاهم است. در این مسیر، پدران باید آگاهانه از برخی الگوهای سنتی فاصله بگیرند تا امکان شکل‌گیری یک فرهنگ گفت‌وگومحور فراهم شود.

وی درباره ترکیب اقتدار و گفت‌وگو در ایفای نقش پدری، گفت: امروز پدر همچنان مرجعیت و اقتدار خود را به‌عنوان سرپرست خانواده حفظ می‌کند اما نحوه اعمال این اقتدار تغییر کرده است. استفاده درست از اقتدار یک مهارت فرهنگی است؛ پدری که بداند چه زمانی از اقتدار استفاده کند و چه زمانی فضا را به گفت‌وگو بسپارد، می‌تواند تعادل را در خانواده حفظ کند.

این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد، افزود: خانواده‌ای که در آن فرهنگ گفت‌وگو نهادینه شده باشد، در مواجهه با موقعیت‌های چالش‌برانگیز، تنش‌های کمتری را تجربه می‌کند. همیاری و مشارکت اعضا باعث می‌شود مشکلات با آرامش بیشتری مدیریت شود و احساس همراهی در خانواده تقویت شود.

اکبری با اشاره به فشارهای اقتصادی بر پدران، تاکید کرد: با وجود فشارهای مالی و مشکلات معیشتی که در سال‌های اخیر افزایش یافته، پدران همچنان تلاش می‌کنند نقش خود را به بهترین شکل ایفا کنند. بدون شک رضایت آن‌ها زمانی شکل می‌گیرد که بتواند در کنار تأمین نیازهای خانواده، رابطه‌ای مبتنی بر گفت‌وگو، همراهی و آرامش با اعضای خانواده داشته باشند. هرچه این فشارها کاهش پیدا کند و امکان ایفای انتظارات معمول از نقش پدر بیش‌تر فراهم‌ شود، خانواده‌ها نیز از نظر عاطفی و فرهنگی وضعیت متعادل‌تری را تجربه خواهند کرد.

منبع : ایسنا