حاج حسین ملک؛ پیشگام وقف‌های نوآورانه در ایران معاصر

جواد نوائیان رودسری امروز دوشنبه ۲۷ بهمن‌ در مراسم رونمایی کتاب «سرای امیرکبیر؛ از گذشته تا امروز» همراه با روایت موقوفات حاج حسین ملک که در موسسه قدس مشهد برگزار شد، اظهار کرد: برای شناخت درست حاج حسین ملک، نمی‌توان او را جدا از تاریخ معاصر ایران بررسی کرد. ابعاد شخصیتی این چهره آنچنان گسترده و ویژه است که بدون شناخت زمینه‌های تاریخی دوران زندگی‌اش، رسیدن به تصویری جامع از او ممکن نیست. حاج حسین ملک هم‌عصر با شش دوره پادشاهی بود و بیش از یک قرن، از سال ۱۲۵۰ تا ۱۳۵۱ هجری شمسی، زیست. در تمام این مدت، ذهنی فعال، حافظه‌ای پویا و قدرت تصمیم‌گیری بالایی داشت و این ویژگی سبب شد در مقاطع مختلف تاریخی، نسبت به مسائل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی واکنش آگاهانه نشان دهد. البته باید توجه داشت که معمر بودن به‌تنهایی تضمین‌کننده عملکرد مثبت در همه مراحل زندگی نیست، اما در مورد حاج حسین ملک، استمرار تعقل و کنشگری اجتماعی به‌وضوح دیده می‌شود.

وی با اشاره به ریشه‌های خانوادگی حاج حسین ملک گفت: او در خانواده‌ای تاجر و عالم پرورش یافت. از یک‌سو جد او از علمای برجسته تبریز بود و از سوی دیگر، پدرش محمدکاظم ملک‌التجار از تاجران خوشنام و معتبر عصر قاجار به شمار می‌رفت. در دوران ولیعهدی ناصرالدین میرزا در تبریز و در مقطع حضور میرزا تقی‌خان فراهانی که بعدها به عنوان میرزا تقی‌خان امیرکبیر شناخته شد، محمدکاظم ملک‌التجار از نزدیک‌ترین همکاران اقتصادی او بود.

این تاریخ‌پژوه ادامه داد: پس از درگذشت محمدشاه قاجار در سال ۱۲۶۴ هجری شمسی، برای انتقال ولیعهد به تهران نیاز به پشتیبانی مالی وجود داشت و این محمدکاظم ملک‌التجار بود که با اعتماد به امیرکبیر، این حمایت مالی را فراهم کرد و زمینه ورود ناصرالدین‌شاه به تهران را مهیا ساخت. این رخداد نشان‌دهنده پیوند مستحکم این خانواده با بدنه حاکمیت وقت است؛ پیوندی که حداقل پنج دهه در ساختار قدرت سیاسی و اقتصادی کشور تأثیرگذار بود.

نوائیان رودسری افزود: حاج حسین ملک در چنین فضایی متولد شد و رشد یافت. او از همان ابتدای زندگی با حوادث بزرگ تاریخی مواجه بود؛ ازجمله نهضت مشروطه که در زمانی رخ داد که وی هنوز کمتر از ۳۷ سال سن داشت. با این حال، در تمام این سال‌ها حضوری فعال در جامعه داشت و یکی از شاخصه‌های مهم شخصیتی او، اعتدال‌گرایی بود. در هیچ‌یک از مقاطع تاریخی، رفتارهای افراطی یا تفریطی از او دیده نمی‌شود و همین روحیه اعتدال سبب می‌شد تصمیم‌های دقیق، سریع و سنجیده اتخاذ کند.

وی در تبیین این اعتدال‌گرایی به نمونه‌ای تاریخی اشاره و اظهار کرد: در دوره مشروطه در مشهد، میان علما سه جریان عمده وجود داشت؛ جریان موافق مشروطه به رهبری مرحوم آقازاده فرزند آخوند خراسانی، جریان مخالف مشروطه به رهبری مرحوم آیت‌الله سیستانی و پیروان آیت‌الله محمدکاظم یزدی و جریان سوم که جریان اعتدال‌گرا بود و مشروطه را در قالب مشروعه می‌پذیرفت و به نیازهای جامعه توجه داشت که با محوریت مرحوم میرزا حبیب خراسانی شکل گرفت.

این تاریخ‌پژوه اضافه کرد: حاج حسین ملک که از سال ۱۲۸۴ به‌طور ثابت در مشهد ساکن شده بود و پیوندهای سببی با خاندان‌های علمی شهر داشت، به جریان میانه‌رو گرایش یافت. همین موضع‌گیری موجب شد در کوچه مجاور مسجد گوهرشاد ـ که امروز به نام شیخ بهایی شناخته می‌شود، به شدت مورد ضرب و شتم قرار گیرد، به‌گونه‌ای که اگر بنیه جسمی نیرومندی نداشت، احتمالاً جان خود را از دست می‌داد. با این حال، حتی در برابر این فشارها نیز تلاش کرد اعتدال را در رفتار و منش خود حفظ کند.

نوائیان رودسری با اشاره به دوران پهلوی گفت: در دوره رضا شاه، با توجه به نگاه خاص حکومت به مقوله زمین و تمایل به تملک اراضی مرغوب، افرادی چون حاج حسین ملک که دارای املاک گسترده بودند همواره در معرض فشار قرار داشتند. اما او با تدبیر و مدیریت هوشمندانه، به گونه‌ای رفتار کرد که کمترین حاشیه را برای خود ایجاد کند و در عین حال، از ثروت خویش برای تولید و گسترش منابع فرهنگی کشور بهره گیرد؛ به نحوی که استقلال فکری و عملی خود را حفظ کرد.

وی با بیان اینکه شخصیت حاج حسین ملک بر دو رکن اساسی استوار بود، ادامه داد: نخست، باورهای دینی و شخصیت فردی او که سبب می‌شد نگاهش به وقف، نگاهی صرفاً سنتی نباشد، بلکه در عین پایبندی به سنت، رویکردی نوآورانه به مقوله خدمت‌رسانی اجتماعی داشته باشد. دوم، تجربیات اجتماعی و خانوادگی گسترده‌ای که او را با نیازهای واقعی جامعه آشنا کرد. همین تجربه زیسته موجب شد در وقف‌نامه‌های خود، با دقتی مثال‌زدنی، جزئیات نحوه مصرف منابع و مسیر خدمت‌رسانی را مشخص کند تا موقوفات دقیقاً در راستای رفع نیازهای جامعه به کار گرفته شوند.

این تاریخ‌پژوه شخصیت حاج حسین ملک را آرام، اهل تفکر، دوستدار هنر و علاقه‌مند به علما و فضلا عنوان کرد و گفت: گرچه در خانواده‌ای متمول و صاحب نفوذ رشد یافت، اما این موقعیت اجتماعی به‌تنهایی عامل رفتار خیرخواهانه او نبود؛ چراکه بسیاری از ثروتمندان حاضر نیستند حتی اندکی از دارایی خود را در راه دیگران هزینه کنند. در حالی که اعتقاد حاج حسین ملک به سنت حسنه وقف ریشه در باورهای دینی‌اش داشت و او ثروت را نه هدف، بلکه وسیله‌ای برای تقویت فرایندهای فرهنگی و اجتماعی می‌دانست.

نوائیان رودسری اضافه کرد: نگاه حاج حسین ملک به موقوفات، فراتر از الگوهای رایج عصر قاجار بود. در آن دوره، اغلب موقوفات محدود به برگزاری مراسم مذهبی، ساخت مساجد و مدارس علمیه می‌شد، اما حاج حسین ملک با درک نیازهای جدید جامعه، به حوزه‌هایی چون موزه‌داری، نگهداری نسخه‌های خطی، و همچنین بهداشت و درمان ورود کرد؛ حوزه‌هایی که پیش از او سابقه‌ای گسترده نداشتند. او فضایی فراهم کرد تا پژوهشگران بتوانند بدون وابستگی به کتابخانه‌های خارجی، به منابع معتبر در داخل کشور دسترسی داشته باشند؛ اقدامی که از نظر تاریخی کم‌نظیر است.

وی با اشاره به توجه هم‌زمان حاج حسین ملک به نخبگان و طبقات فرودست جامعه گفت: او در کنار حمایت از فرهیختگان، طبقات پایین جامعه را نیز در اهداف وقف خود قرار داد؛ موضوعی که در تاریخ مشهد پیش از او سابقه نداشت. نمونه روشن آن، وقف باغ وکیل‌آباد در سال‌های ۱۳۴۷ و ۱۳۴۸ برای استفاده عموم مردم و واگذاری تولیت آن به شهرداری مشهد است؛ در حالی که حتی پیش از وقف رسمی، این باغ از دهه ۱۳۱۰ محل تفریح مردم شهر بود و خود حاج حسین ملک میزبان آنان می‌شد.

این تاریخ‌پژوه به نقش حاج حسین ملک در امور خیریه اشاره و اظهار کرد: او تنها یک واقف بزرگ نبود، بلکه خیّری هدفمند به شمار می‌رفت. در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰، زمانی که فرهنگیان مشهد برای تأمین مسکن با مشکل مواجه بودند، حاج حسین ملک نخستین فردی بود که بخش وسیعی از اراضی خود را برای ساخت مسکن معلمان اختصاص داد تا آنان بتوانند زندگی عزتمندانه‌ای داشته باشند. این انتخاب نشان می‌دهد که او با نگاهی آینده‌نگر، گروه‌هایی را هدف می‌گرفت که در شکل‌دهی به جامعه نقش مؤثرتری دارند.

نوائیان رودسری، یکی از وجوه مغفول‌مانده شخصیت حاج حسین ملک را حمایت آگاهانه و عزتمندانه از هنرمندان دانست و گفت: او برخلاف برخی که کمک به هنرمند را با نوعی تحقیر همراه می‌کنند، با سفارش کار و ایجاد زمینه تولید هنری، شأن هنرمند را حفظ می‌کرد. این رویکرد یادآور رفتار شیخ بهاءالدین عاملی در دوره صفوی است که از هنرمندان خطاط و مینیاتوریست حمایت می‌کرد.

وی تصریح کرد: در دوره قحطی دهه ۱۲۹۰ که بسیاری از هنرمندان با بحران معیشتی روبه‌رو بودند، حاج حسین ملک به هنرمندانی چون محمد موسوی سمیع‌التولیه سفارش کار داد؛ هنرمندی که بخش مهمی از کتیبه‌های صحن‌های حرم امام رضا(ع) حاصل هنر اوست. یکی از آثار ارزشمند سفارش‌ داده‌ شده در همان دوران، امروز در کتابخانه و موزه ملک نگهداری می‌شود و گواه نگاه فاخر حاج حسین ملک به هنر و هنرمند است.

منبع : ایسنا