مشهد در مسیر حکمرانی داده محور/ از استانداردهای جهانی شهر هوشمند تا راه‌اندازی هوشیار

محمدرضا سمیعی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به تعریف شهر هوشمند، اظهار کرد: در تعریف شهر هوشمند رویکردها و تعاریف متعددی وجود دارد و مطالعات مختلف از منظرهای فناورانه، اجتماعی، اقتصادی و حکمرانی به این مفهوم پرداخته‌اند. با این حال، یکی از معتبرترین و مورد استنادترین چارچوب‌ها در سطح بین‌المللی، چارچوب اتحادیه جهانی مخابرات (ITU) است که در قالب استاندارد U۴SSC  شاخص‌های شهرهای هوشمند و پایدار را تدوین کرده است.

توجه مدیریت شهری مشهد به شاخص‌های شهرهای هوشمند و پایدار

وی ادامه داد: بر اساس این چارچوب، شهرها در سه حوزه اصلی اقتصاد، محیط زیست، کیفیت زندگی و از طریق ۱۰۸ شاخص استاندارد ارزیابی می‌شوند. هدف نهایی این شاخص‌ها نه صرفاً توسعه فناوری، بلکه ارتقای کیفیت زندگی شهروندان و حرکت به‌سوی شهری پایدار، تاب‌آور و انسان‌محور است. در همین راستا، شهر مشهد در سال ۲۰۲۱ موفق به دریافت گواهی‌نامه بین‌المللی  U۴SSC از سوی ITU شده است که نشان‌دهنده توجه مدیریت شهری به این شاخص‌ها است.

مدیرعامل سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات(فاوا) شهرداری مشهد با بیان اینکه نمی‌توان شهر هوشمند را صرفاً شهری دانست که از فناوری‌های نوین استفاده می‌کند، یادآور شد: هوشمندی شهر زمانی محقق می‌شود که فناوری به‌عنوان ابزار، در خدمت حل مسائل شهری، بهبود تصمیم‌گیری، افزایش کارآمدی خدمات، حفظ محیط زیست و تقویت سرمایه اجتماعی قرار گیرد. بنابراین توجه هم‌زمان به تمامی ابعاد اقتصادی، زیست‌محیطی، اجتماعی و فرهنگی یک ضرورت است.

سمیعی در ادامه خاطرنشان کرد: شهر هوشمند شهری است که با اتکا بر زیرساخت‌های فناورانه و داده‌محور، بستری برای شکل‌گیری شهری پایدار و تاب‌آور فراهم می‌کند و در نهایت، زندگی با کیفیت‌تری را برای شهروندان خود رقم می‌زند. این شهر از نظر اقتصادی پویا، از نظر محیط زیستی مسئولانه و از نظر اجتماعی و فرهنگی متوازن و مشارکت‌محور است.

وی اضافه کرد: لازم به ذکر است که اتحادیه اروپا نیز در این حوزه چارچوبی شامل ۷۴ شاخص در ۶ بعد ارائه کرده است که هم‌راستا با مدل U۴SSC  بوده و ابعادی همچون حکمرانی هوشمند، شهروند هوشمند، اقتصاد هوشمند، محیط هوشمند، زندگی هوشمند و جابه‌جایی هوشمند را با همان هدف کلان یعنی افزایش کیفیت زندگی، پایداری شهری و تاب‌آوری در برابر چالش‌ها مورد ارزیابی قرار می‌دهد.

اقدامات سازمان فاوا در راستای هوشمندسازی شهر مشهد

مدیرعامل سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات(فاوا) شهرداری مشهد با بیان اینکه اقدامات سازمان فاوا در راستای هوشمندسازی شهر مشهد در سه محور اصلی مطالعات و طراحی راهبردی، بررسی و تحلیل وضع موجود و اقدامات عملی و اجرایی دنبال شده است، تشریح کرد: مطالعات و طراحی راهبردی نخستین گام این مسیر بوده و در همین راستا طرح‌های مطالعاتی جامع برای تدوین نقشه راه اجرا شده است. همچنین طراحی شبکه یکپارچه، امن و مقیاس‌پذیر اینترنت اشیاء (loT) به عنوان ستون فقرات شهر هوشمند  و احصاء استانداردهای حوزه اینترنت اشیاء برای ایجاد سازگاری و یکپارچگی بین سیستم‌ها در دستور کار قرار گرفته است.

سمیعی با بیان اینکه شناسایی وضع موجود اینترنت اشیاء در سطح شهر و شهرداری با هدف درک دقیق نقطه شروع و شکاف‌های موجود انجام شده است، افزود: همزمان پروژه‌های پایلوت در حوزه اینترنت اشیاء برای آزمودن فناوری‌ها، بررسی چالش‌ها و یادگیری پیش از اجرای گسترده‌تر  به اجرا در آمده است. در مجموع، تمرکز سازمان فاوا بر تهیه زیرساخت کلان شبکه( LOT)، مطالعه و استانداردسازی، شناخت دقیق وضعیت و آزمایش گام‌به‌گام فناوری‌ها از طریق پروژه‌های پایلوت بوده است. این رویکرد، مسیری نظام‌مند و پایدار برای تحقق شهر هوشمند مشهد ایجاد می‌کند.

ایجاد اداره تخصصی سرویس‌های هوش مصنوعی

وی در ادامه با اشاره به رشد شتابان کاربردهای هوش مصنوعی در مدیریت شهری، تصریح کرد: سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری مشهد در سال جاری اقدام به اصلاح ساختار سازمانی معاونت هوشمند سازی و هوش مصنوعی نموده و «اداره تخصصی سرویس‌های هوش مصنوعی» را ایجاد کرده است. هدف از تشکیل این اداره، ایجاد تمرکز، انسجام و حکمرانی واحد بر تمامی موضوعات مرتبط با هوش مصنوعی در سطح شهرداری مشهد بوده تا استفاده از این فناوری به‌صورت هدفمند، مساله‌محور و هم‌راستا با نیازهای واقعی شهر و شهروندان توسعه یابد.

هوشیار در آستانه بهره‌برداری

مدیرعامل سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات(فاوا) شهرداری مشهد از طراحی و پیاده‌سازی زیرساخت هوش مصنوعی شهرداری مشهد با تکیه بر توان داخلی و تخصص نیروی انسانی سازمان فاوا و تحت برند «هوشیار» خبر داد و اظهار کرد: این زیرساخت در حال حاضر در فاز آزمایشی و مرحله آموزش قرار دارد و به‌زودی وارد فاز بهره‌برداری عمومی خواهد شد. در این مرحله، شهروندان شهر مشهد می‌توانند سوالات خود در حوزه خدمات و فرآیندهای شهرداری را از طریق «هوشیار» مطرح کرده و پاسخ‌های دقیق، معتبر و مبتنی بر داده‌های رسمی شهرداری دریافت کنند.

سمیعی افزود: تمرکز اصلی در آموزش و توسعه هوشیار، بر موضوعات پرتکرار و دغدغه‌های اصلی شهروندان از جمله خدمات شهری، حمل‌ونقل، عوارض و مجوزها، پسماند، امور شهرسازی و سایر خدمات پرمراجعه بوده است. در کنار آن، نیازهای تخصصی پرسنل شهرداری و مدیران شهری نیز به‌عنوان یکی از محورهای مهم توسعه سامانه در نظر گرفته شده و مواردی همچون پشتیبانی تصمیم‌گیری، دسترسی هوشمند به مقررات، دستورالعمل‌ها و تحلیل‌های داده‌ای در این بستر گنجانده شده است.

وی بیان کرد: در حال حاضر، بیشترین بهره‌برداری از هوش مصنوعی در مشهد در حوزه‌های ارائه خدمات هوشمند به شهروندان، بهبود پاسخگویی، مدیریت دانش سازمانی و پشتیبانی از تصمیم‌سازی مدیران شهری در حال شکل‌گیری است و این مسیر به‌صورت مرحله‌ای و با رویکرد توسعه پایدار و امن ادامه خواهد یافت.

مدیرعامل سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات(فاوا) شهرداری مشهد در رابطه با نتایج عملی هوشمندسازی در مدیریت شهری، تشریح کرد: آثار فناوری زمانی برای شهروندان ملموس می‌شود که به کاهش مراجعات، صرفه‌جویی در زمان، بهبود کیفیت خدمات و افزایش دقت نظارت منجر شود. در این راستا، شهرداری مشهد هم‌زمان دو مسیر «هوشمندسازی مبتنی بر اینترنت اشیا» و «کاربرد هوش مصنوعی» را دنبال می‌کند. پروژه‌هایی مانند پارکینگ هوشمند و پایش تجهیزات شهری از جمله برنامه‌هایی است که با تکمیل آن‌ها، بهبود مدیریت ترافیک و افزایش بهره‌وری زیرساخت‌های شهری حاصل خواهد شد.

سمیعی در ادامه کاهش سفرهای درون‌شهری غیرضروری را یکی از مهم‌ترین نتایج کاربرد هوش مصنوعی دانست و تصریح کرد: بخشی از ترافیک شهری ناشی از مراجعات حضوری شهروندان برای دریافت اطلاعات است که این مراجعات عملاً با استفاده از فناوری قابل حذف یا کاهش هستند. در همین راستا، با راه‌اندازی سامانه «هوشیار» به‌عنوان زیرساخت و دستیار هوش مصنوعی شهرداری مشهد، این امکان فراهم شده است که شهروندان بدون نیاز به مراجعه حضوری، پاسخ دقیق و رسمی سوالات خود را در حوزه خدمات و فرایندهای شهرداری دریافت کنند. این موضوع به‌صورت مستقیم منجر به کاهش حجم مراجعات، کاهش ترافیک و افزایش رضایت شهروندان خواهد شد.

وی همچنین از رویکرد جدید مدیریت شهری به سمت نظارت هوشمند و داده محور خبر داد و بیان کرد: در این چارچوب، ترکیب داده‌های مکان‌محور (GIS) با تحلیل‌های مبتنی بر هوش مصنوعی برای پایش وضعیت شهری، شناسایی الگوهای غیرعادی، پیش‌بینی رخدادها و پشتیبانی از تصمیم‌سازی مدیران شهری در دستور کار قرار گرفته و در حال اجراست. این رویکرد کمک می‌کند تصمیمات مدیریتی به‌جای اتکا به گزارش‌های سنتی، بر پایه تحلیل‌های دقیق و به‌موقع اتخاذ شوند.

مدیرعامل سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات(فاوا) شهرداری مشهد خاطرنشان کرد: هوشمندسازی و استفاده از هوش مصنوعی در شهرداری مشهد، علاوه بر ارتقای کیفیت خدمات، منجر به کاهش هزینه‌ها، افزایش سرعت و دقت در مدیریت شهری، کاهش ترافیک ناشی از مراجعات غیرضروری و تقویت نظام نظارت و تصمیم‌گیری هوشمند شده و آثار آن به‌صورت تدریجی و پایدار در زندگی روزمره شهروندان نمایان خواهد شد.

مهم‌ترین چالش‌های مسیر اجرای هوشمندسازی شهر مشهد

سمیعی درخصوص چالش‌های مسیر اجرای هوشمندسازی شهر به ویژه در حوزه هوش مصنوعی گفت: اجرای هوشمندسازی شهری، به‌ویژه در حوزه هوش مصنوعی، ذاتا با چالش‌هایی همراه است که بخشی از آن‌ها فناورانه و بخشی مدیریتی و زیرساختی هستند. یکی از چالش‌های اصلی، موضوع پایداری و کیفیت دسترسی به اینترنت بین‌الملل است. امروزه بسیاری از مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی به‌صورت آنلاین، با هزینه بسیار پایین‌تر و کیفیت بالاتر در دسترس هستند و بهره‌گیری مؤثر از آن‌ها نیازمند دسترسی پایدار، امن و قابل اتکا به اینترنت بین‌المللی برای سامانه‌های شهرداری است. به همین دلیل در طراحی زیرساخت هوشیار رویکردی ترکیبی و منعطف در نظر گرفته شده است تا امکان استفاده از مدل‌های آنلاین و آفلاین متناسب با شرایط زیرساختی، ملاحظات امنیتی و نوع خدمت، فراهم باشد.

وی با بیان اینکه این سامانه در حال طی مراحل ارزیابی و آزمون‌های امنیتی و دریافت گواهی‌نامه‌ها و تأییدیه‌های امنیتی لازم است، تاکید کرد: این مراحل در حال انجام است تا اطمینان لازم از منظر پایداری، محرمانگی و یکپارچگی اطلاعات حاصل شود. به‌طور کلی، رویکرد ما در مواجهه با چالش‌های هوشمندسازی و هوش مصنوعی، پذیرش واقعیت‌های زیرساختی، حرکت مرحله‌ای، مدیریت ریسک و توسعه تدریجی اما پایدار است. به طوری که هم منافع شهروندان و مدیریت شهری تأمین شود و هم الزامات فنی، امنیتی و حاکمیتی به‌صورت هم‌زمان رعایت گردد.

مدیرعامل سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات(فاوا) شهرداری مشهد در تشریح چشم‌انداز آینده برنامه‌های سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات شهرداری مشهد، بیان کرد: ایجاد پلتفرم یکپارچه و مرکزی اینترنت اشیا، تدوین نقشه راه مبتنی بر استانداردهای بین‌المللی، گسترش کاربردهای هوش مصنوعی و توسعه پروژه‌های پایلوت به مقیاس شهری از مهم‌ترین برنامه‌های پیش رو است. ایجاد پلتفرم یکپارچه و مرکزی اینترنت اشیا بستری است که به عنوان مغز متفکر شهر هوشمند عمل کرده و امکان مدیریت، یکپارچه سازی و تحلیل داده‌های دریافتی از حسگرها و دستگاه‌های متعدد در سطح شهر را فراهم می‌کند. این پلتفرم امکان مدیریت هوشمند خدمات مختلف مانند حمل‌ونقل، انرژی، پسماند، آب و محیط‌زیست را در یک بستر واحد ایجاد خواهد کرد.

سمیعی اضافه کرد: تدوین نقشه راه مبتنی بر شاخص‌های اتحادیه بین‌المللی مخابرات، گسترش کاربردهای هوش مصنوعی بر بستر پلتفرم‌های یکپارچه، توسعه تحلیل‌های پیش‌بینانه و تبدیل پروژه‌های پایلوت اینترنت اشیاء به طرح‌های مقیاس شهری مانند مدیریت هوشمند پارکینگ، روشنایی، آبیاری فضای سبز و سنجش کیفیت هوا از دیگر برنامه‌های آتی است.

وی در پایان تاکید کرد: در مجموع، چشم‌انداز آتی، حرکت از مرحله مطالعات و آزمایش به سمت اجرای یکپارچه و حکمرانی داده‌محور است. هدف نهایی، ایجاد یک شهر هوشمند پایدار، کارآمد و شهروندمحور است که در آن داده‌ها و فناوری‌های نوین به بهبود کیفیت زندگی، بهینه‌سازی مصرف منابع و ارتقای شفافیت و مشارکت شهروندان منجر شود.

منبع : ایسنا