امام علی(ع)؛ از ولادت در کعبه تا تجلی معجزه نبوی

سید محمود جوادی- پژوهشگر حوزه دین و تاریخ نگار- در یاداشتی اختصاصی که به مناسبت ولادت حضرت علی(ع) در اختیار ایسنا قرار داده، نوشته است :

«ماه رجب در تقویم عبادی مسلمانان، ماهی پر فضیلت و سرآغاز موسم معنویت است؛ ماهی که با ولادت یگانه مولود تاریخ در خانه خدا، معنایی فراتر از یک مناسبت تقویمی می‌یابد. سیزدهم رجب، تنها یادآور تولد شخصیتی بزرگ نیست، بلکه نشانه‌ای الهی از پیوند توحید، نبوت و ولایت است. امام علی بن ابی‌طالب (ع) تنها انسانی است که ولادتش در کعبه رخ داد؛ واقعه‌ای که نه‌تنها در منابع شیعه، بلکه در آثار معتبر اهل سنت نیز به‌صورت گسترده و متواتر گزارش شده است.

این نوشتار می‌کوشد با تکیه بر داده‌های تاریخی و کلامی نشان دهد که چرا ولادت امیرالمؤمنین(ع) را باید فراتر از یک فضیلت فردی، و به‌مثابه معجزه‌ای ماندگار از جانب رسول خدا(ص) تحلیل کرد.

ولادت‌های اعجازآمیز در سنت الهی

در سنت الهی، تولد برخی از برگزیدگان خداوند با نشانه‌هایی خارق‌العاده همراه بوده است. خلقت حضرت آدم(ع) بدون پدر و مادر، ولادت حضرت یحیی(ع) از والدینی سالخورده و تولد حضرت عیسی(ع) بدون پدر، همگی نمونه‌هایی از این سنت‌اند. این وقایع، اعلان الهیِ مأموریت ویژه صاحبان آن ولادت‌ها بوده است.

با بعثت پیامبر خاتم (ص)، تصور می‌شد که باب این‌گونه نشانه‌ها بسته شده است، اما ولادت امام علی(ع) در سیزدهم رجب عام‌الفیل، نشان داد که اگرچه نبوت ختم شده، اما معرفی حجت الهی و استمرار خط هدایت، همچنان نیازمند نشانه‌ای روشن است.

شکافته شدن کعبه؛ گزارشی متواتر از یک معجزه

بر اساس نقل‌های تاریخی متعدد، حضرت فاطمه بنت اسد(س) هنگام طواف خانه خدا دچار درد زایمان شد. او با توسل و ایمان، خداوند را به حق این مولود قسم داد. در این هنگام، دیوار کعبه شکافته شد و او به درون خانه خدا فراخوانده شد؛ سپس پس از چند روز، همراه با نوزاد خود از همان موضع خارج شد. این واقعه به‌گونه‌ای رخ داد که جمعی از مردم مکه، از جمله یزید بن قعنب، شاهد آن بودند و ناتوان از انکارش ماندند. ¹

نکته قابل توجه آن است که ورود حضرت فاطمه بنت اسد (س) نه از درِ کعبه، بلکه از شکاف دیوار صورت گرفت؛ گویی اراده الهی بر آن بود که این ولادت، با نشانه‌ای غیرقابل تفسیر طبیعی همراه باشد تا هیچ‌گاه به «تصادف» نسبت داده نشود.

اعتراف صریح عالمان اهل سنت

یکی از مهم‌ترین دلایل استحکام این واقعه تاریخی، اعتراف آشکار و صریح دانشمندان بزرگ اهل سنت است. حاکم نیشابوری در المستدرک علی الصحیحین تصریح می‌کند که روایات ولادت امیرالمؤمنین (ع) در کعبه «متواتر» است. ² شاه ولی‌الله دهلوی نیز در ازالة الخفاء می‌نویسد: «هرگز پیش از او و پس از او کسی در خانه کعبه متولد نشده است».³ آلوسی، ابن صباغ مالکی، سبط ابن جوزی، مسعودی و حافظ گنجی شافعی نیز همگی بر این فضیلت اختصاصی تأکید کرده‌اند. ⁴⁻⁸ این حجم از شواهد، هرگونه تشکیک را از منظر روش علمی تاریخ‌نگاری مردود می‌سازد.

نامی برآمده از علوّ الهی

همان‌گونه که مکان ولادت امیرالمؤمنین(ع) ویژه بود، نامگذاری ایشان نیز رنگ و بوی الهی داشت. بر اساس نقل‌های تاریخی، ابوطالب(ع) پس از شنیدن ماجرای ولادت فرزندش در کعبه، از خداوند درخواست نامی شایسته برای این مولود کرد و هاتف غیبی، نام «علی» را اعلام نمود؛ نامی مشتق از صفت «علیّ اعلی».⁹

قندوزی حنفی این ماجرا را با جزئیات در ینابیع المودة نقل کرده و آن را از افتخارات بنی‌هاشم دانسته است. ¹⁰

اختناق سیاسی و ممنوعیت نام «علی»

بررسی تاریخ صدر اسلام نشان می‌دهد که در دوره‌هایی، حتی نام «علی» به دلیل بار اعتقادی و ولایی آن، برای شیعیان هزینه‌ساز بوده است. در دوران برخی خلفا و نیز حکومت اموی، نامگذاری فرزندان به نام علی(ع) با آزار، شکنجه و تخریب خانه‌ها همراه بود. این واقعیت تاریخی نشان می‌دهد که «علی» تنها یک نام نبود، بلکه نماد یک جریان فکری و اعتقادی به شمار می‌رفت.

گفته می.شود امام حسین (ع) برای مقابله با این اختناق نام همه فرزندان پسر خودرا «علی» گذاشت تا نام امیرالمومنین (ع) را زنده کند و این خود یک پیام آشکار برای دوستان و دشمنان با خود به همراه داشت.

تحریف تاریخی و ناکامی دشمنان

دشمنان امیرالمؤمنین (ع) کوشیدند با جعل روایت‌هایی نظیر ولادت «حکیم بن حزام» در کعبه، این فضیلت را کم‌رنگ کنند. اما این ادعاها، هم در منابع شیعه و هم در آثار معتبر اهل سنت، رد شده و فاقد اعتبار دانسته شده‌اند. حتی برخی، با استناد به وجود بت‌ها در کعبه پیش از فتح مکه، کوشیدند اصل فضیلت را انکار کنند؛ در حالی که همان کعبه، قبله ی نماز پیامبر(ص) بود و خداوند آن را محور عبادت قرار داده بود.

علی(ع)؛ معجزه زنده رسالت

حضور پر رنگ امام علی علیه السلام در کنار پیامبر (ص) در جنگ های دشوار و نبردهای سرنوشت‌ساز تا آنجا که نقش آن حضرت در پیروزی مسلمانان در همه ی غزوه ها برای همگان غیر قابل انکار است، حکایت از استثنایی بودن این شخصیت بی نظیر دارد.

شیخ مفید(ره) در زیارتنامه امیرالمؤمنین در شب مبعث، علی(ع) را «معجزه رسالت پیامبر» معرفی می‌کند: «الَّذِی جَعَلْتَهُ سَیْفاً لِنُبُوَّتِهِ وَ مُعْجِزاً لِرِسَالَتِهِ وَ دِلاَلَةً وَاضِحَةً لِحُجَّتِهِ».¹¹

ابن ندیم نیز به نقل از واقدی، علی(ع) را در ردیف معجزات پیامبران بزرگ الهی قرار می‌دهد؛ همان‌گونه که عصا معجزه موسی و احیای مردگان معجزه عیسی(ع) بود. ¹²

علی (ع)؛ نبأ عظیم

اصبغ بن نباته می‌گوید که علی (ع) فرمود: «وَ الله إِنِّی أَنَا النَّبَأُ الْعَظِیمُ الَّذِی هُمْ فِیهِ مُخْتَلِفُونَ کلَّا سَیعْلَمُونَ حِینَ أَقِفُ بَینَ الْجَنَّةِ وَ النَّارِ فَأَقُولُ هَذَا لِی وَ هَذَا لَک... ک.»؛ قسم به خدا نبأ عظیم من هستم که آنها در آن اختلاف دارند، اما به زودی خواهند دانست هنگامی که میان بهشت و جهنم می‌ایستم و می‌گویم: این برای من و این برای تو... و.

حاکم ِحَسْکَانِی در شواهدالتنزیل آورده است:... عبدالله بن حَمّاد انصاری از أبان بن تَغلِب نقل کرد که وی گفت: از أبوجعفر امام محمد باقر (ع) درباره آیه (عَنِ النَّبَإِ الْعَظِیمِ) پرسیدم. امام (ع) فرمود: «مراد از النَّبَإِ الْعَظِیمِ علی (ع) است؛ زیرا در ایشان اختلاف نمودند؛ چون کسی در رسول خدا (ص) اختلاف نداشت».

غلو و دشمنی؛ دو آفت تاریخی

امیرالمؤمنین(ع) همواره از دو گروه آسیب دید: دشمنان جاهل و دوستان نادان. غالیان با نسبت دادن صفات الهی به آن حضرت، از مسیر توحید منحرف شدند و دشمنان، با تکفیر و انکار، در برابر ولایت ایستادند. خود آن حضرت فرمود: «هَلَکَ فِیَّ رَجُلانِ؛ مُحِبٌّ غالٍ وَ مُبْغِضٌ قالٍ»؛ در باب من دو کس به هلاکت افتادند : دوست افراطی و دشمن کینه ورز. ¹³

عاقبت منکران ولایت

واقعه غدیر و نزول آیات عذاب درباره منکران ولایت، نشان می‌دهد که ولایت امیرالمؤمنین(ع) امتداد توحید و نبوت است. داستان نعمان بن حارث فهری و نزول آیات آغازین سوره معارج، گواهی روشن بر این حقیقت است. ¹⁴

نتیجه‌گیری

ولادت امیرالمؤمنین علی(ع) در کعبه، آن هم در ماه رجب، نشانه‌ای الهی و پیامی جاودانه است: ولایت، از خانه خدا آغاز می‌شود و انسان را به سوی خدا رهنمون می‌سازد. علی(ع) نه‌تنها امامی عادل و انسانی کامل، بلکه معجزه زنده پیامبر اکرم(ص) و حجتی روشن برای همه نسل‌هاست.

پاورقی‌ها

۱- ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ج ۲، ص ۳.

۲- حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، ج ۳، ص ۴۸۳.

۳- شاه ولی‌الله دهلوی، ازالة الخفاء، ج ۲، ص ۲۵۱.

۴- آلوسی، شرح القصیدة العینیة.

۵- ابن صباغ مالکی، الفصول المهمة، ص ۱۴.

۶- سبط ابن جوزی، تذکرة الخواص، ص ۷.

۷- مسعودی، مروج الذهب، ج ۲، ص ۴۹.

۸- حافظ گنجی شافعی، کفایة الطالب، ص ۲۶۱.

۹- قندوزی حنفی، ینابیع المودة، ج ۲، ص ۳۰۶.

۱۰- همان.

۱۱- شیخ مفید، مصباح المتهجد.

۱۲- ابن ندیم، الفهرست، ص ۱۱۲.

۱۳- نهج البلاغه، حکمت ۱۱۷.

۱۴- طبرسی، الاحتجاج، ج ۱، ص ۶۶.

منبع : ایسنا