عطری که با خود درآمد و گردشگر می‌آورد

بیتا میرعظیمی؛ گروه ایران زمین /  همزمان با آغاز فصل گلاب‌گیری در کاشان، عطر گل محمدی بار دیگر در کوچه‌باغ‌ها، کارگاه‌های سنتی و مزارع این منطقه پیچیده و یکی از مهم‌ترین رویدادهای کشاورزی و گردشگری کشور را رقم زده است؛ رویدادی که نه‌تنها ریشه‌ای عمیق در فرهنگ و هویت تاریخی کاشان دارد، بلکه امروز به یکی از محورهای مهم اقتصاد محلی، اشتغال‌زایی و صادرات غیرنفتی تبدیل شده است. برداشت گل محمدی که تا اواسط تیر ادامه دارد، امسال نیز با شرایط مناسب‌تر اقلیمی، افزایش نسبی عملکرد مزارع و رونق دوباره گردشگری گلاب‌گیری همراه شده است. وجود بیش از ۲۶۵۰ هکتار گلستان، فعالیت ده‌ها واحد صنعتی و سنتی گلاب‌گیری، تولید سالانه میلیون‌ها لیتر گلاب و حضور هزاران خانوار در زنجیره تولید و فرآوری کاشان، نشان می‌دهد صنعت گل محمدی همچنان یکی از مزیت‌های راهبردی منطقه به شمار می‌رود. در کنار ظرفیت اقتصادی، پیگیری ثبت جهانی نشان جغرافیایی گلاب کاشان، توسعه پژوهش‌های تخصصی برای اصلاح ارقام مقاوم و توجه به ارتقای کیفیت و استانداردسازی محصولات، افق تازه‌ای پیش‌روی این صنعت اصیل ایرانی گشوده است؛ صنعتی که می‌تواند همزمان پیشران کشاورزی پایدار، گردشگری فرهنگی و توسعه صادرات باشد.
«علی محلوجی» رئیس اداره جهاد کشاورزی شهرستان کاشان به «ایران» گفت: «فصل برداشت گل محمدی در شهرستان کاشان از اوایل فروردین‌ماه آغاز شده و تا اواسط تیر ادامه دارد. تنوع اقلیمی این منطقه، شامل نواحی گرم و نیمه‌خشک تا مناطق کوهپایه‌ای، موجب شده زمان گل‌دهی و برداشت در بخش‌های مختلف متفاوت باشد و فصل برداشت به‌صورت پیوسته ادامه پیدا کند. با این حال، دوره برداشت در هر منطقه معمولاًبین ۱۵ تا ۲۰ روز است و در برخی نواحی گرم‌تر حتی محدودتر می‌شود.»
 
پیش‌بینی برداشت 9 هزار تن گل‌محمدی
رئیس اداره جهاد کشاورزی شهرستان کاشان در گفت‌و‌گو با «ایران» اظهار کرد: «اوج برداشت گل محمدی در کاشان از دهم اردیبهشت آغاز می‌شود و در مناطق کوهپایه‌ای این شهرستان تا تیر ماه نیز ادامه خواهد داشت. در بازه زمانی دهم تا آخر اردیبهشت در کاشان، بیشترین حجم گل برداشت شده و روانه کارگاه‌های گلاب‌گیری می‌گردد و فعالیت واحدهای سنتی و صنعتی به بالاترین سطح خود می‌رسد.» محلوجی با اشاره به شرایط اقلیمی امسال تصریح کرد: «بارندگی‌های امسال بویژه در مناطق کوهپایه‌ای، تأثیر مثبتی بر عملکرد گلستان‌ها داشته و شرایط نسبت به سال‌های کم‌آبی بهتر ارزیابی می‌شود. با این حال، خسارت ناشی از آفات، سرمازدگی، گرمازدگی و نوسانات ناگهانی دمایی همچنان از مهم‌ترین تهدیدهای تولید به شمار می‌رود.»
وی ادامه داد: «تغییرات اقلیمی اگرچه بر عطر و اسانس گل محمدی اثر محسوسی ندارد، اما به‌طور مستقیم عملکرد محصول را کاهش می‌دهد و زمینه افزایش آفات را فراهم می‌کند. سرمای ناگهانی، گرمای شدید و طوفان از جمله عوامل خسارت‌زا برای باغداران منطقه هستند.»
 رئیس اداره جهاد کشاورزی شهرستان کاشان با بیان اینکه سطح گلستان‌های گل محمدی در این شهرستان حدود ۲۶۵۰ هکتار است، اظهار کرد: «میانگین عملکرد این محصول بین ۳.۵ تا ۳.۸ تن در هکتار است که از میانگین کشوری بالاتر محسوب می‌شود. در سال‌های نرمال، عملکرد به حدود چهار تن در هکتار نیز می‌رسد و حتی رکورد ۹ تن در هکتار نیز در برخی مزارع ثبت شده است. بر همین اساس، پیش‌بینی می‌شود میزان برداشت گل محمدی در شهرستان کاشان امسال به بیش از ۹ هزار تن برسد.» وی درباره سهم کاشان در تولید گل محمدی کشور گفت: «اگرچه گل محمدی در بسیاری از استان‌های کشور کشت می‌شود، اما نزدیک به ۱۰ درصد سطح زیرکشت کشور به کاشان اختصاص دارد. با این حال، به دلیل شرایط اقلیمی ویژه، عملکرد تولید در این منطقه بالاتر از متوسط کشور است؛ به‌گونه‌ای که میانگین عملکرد ملی تا ۲.۵ تن در هکتار برآورد می‌شود، در حالی که این رقم در کاشان به بیش از ۳.۵‌تن می‌رسد.»
 

 میراثی اقتصادی با ظرفیت جهانی‌شدن
«علی محلوجی» رئیس اداره جهاد کشاورزی شهرستان کاشان با اشاره به ظرفیت اشتغال‌زایی این صنعت تصریح کرد: «حدود ۵ هزار خانوار به‌صورت مستقیم در حوزه تولید گل محمدی فعالیت دارند و صدها نفر نیز در بخش‌های حمل‌ونقل، فرآوری، بسته‌بندی و صنایع وابسته مشغول به کار هستند. در بخش گلاب‌گیری نیز نزدیک به ۵۰ واحد صنعتی فعال است و حدود ۲ هزار نفر در واحدهای سنتی و صنعتی اشتغال دارند.» وی ادامه داد: «در مناطق قمصر، برزک، نیاسر و بسیاری از روستاهای تولیدکننده، تقریباً تمام خانوارها در فصل برداشت به‌نوعی درگیر این فعالیت اقتصادی می‌شوند. به دلیل کوتاه بودن زمان برداشت و نیاز بالا به نیروی انسانی، هر سال کارگران فصلی از شهرها و استان‌های مجاور وارد منطقه می‌شوند.» رئیس اداره جهاد کشاورزی شهرستان کاشان با تأکید بر نقش زنان روستایی در این صنعت اظهار کرد: «زنان نقش اصلی را در فرآیند برداشت گل محمدی ایفا می‌کنند و در بسیاری از خانواده‌های تولیدکننده، مدیریت برداشت، پشتیبانی و بخشی از فرآوری سنتی برعهده آنان است.»
 «علی محلوجی» گفت: «تقریباً تمام گل محمدی تولیدی منطقه به گلاب تبدیل می‌شود و بخشی نیز برای استخراج اسانس مورد استفاده قرار می‌گیرد. میزان تولید گلاب در شهرستان کاشان سالانه حدود ۴۰ میلیون لیتر برآورد می‌شود که بعضاً برخی از گل‌های مورد نیاز خود را از استان‌های دیگر تأمین می‌کنند. محصولات تولیدی علاوه بر مصرف داخلی، به کشورهای حوزه خلیج فارس و برخی از کشورهای اروپایی نیز صادر می‌شود و بخش قابل توجهی از تولید واحدهای صنعتی به بازارهای خارجی اختصاص دارد.» محلوجی تصریح کرد: «شرایط آب‌وهوایی کوهپایه‌ای و ارتفاع مناسب از سطح دریا باعث شده اسانس استخراج‌شده از گل محمدی کاشان کیفیت و مرغوبیت بالاتری نسبت به بسیاری از مناطق دیگر کشور داشته باشد و همین ویژگی، گلاب کاشان را به یک برند شناخته‌شده ملی و بین‌المللی تبدیل کرده است.» وی با اشاره به پیگیری ثبت جهانی گلاب کاشان افزود: «برنامه‌هایی برای ثبت نشان جغرافیایی (PGI/PDO) گلاب کاشان در اروپا در دست پیگیری است و مطالعات اولیه و مذاکرات کارشناسی در این زمینه انجام شده است.» 
رئیس اداره جهاد کشاورزی شهرستان کاشان درباره ظرفیت گردشگری این محصول نیز گفت: «همزمان با آغاز فصل برداشت، ورود گردشگران به مناطق گلاب‌گیری افزایش پیدا می‌کند و از هفته‌های ابتدایی اردیبهشت، حجم سفرها به شرایط پررونق می‌رسد. در کنار گلاب‌گیری، آیین‌هایی مانند «گل‌غلتان» نیز در برخی روستاها و اماکن برگزار می‌شود که به‌عنوان یکی از آیین‌های سنتی منطقه شناخته می‌شود.»
 
چالش‌های اساسی در صنعت گل‌محمدی
وی درباره آینده کشت گل محمدی اظهار کرد: «با وجود محدودیت منابع آبی، کشت گل محمدی همچنان یکی از مهم‌ترین محصولات اقتصادی منطقه باقی خواهد ماند، زیرا این گیاه نیاز آبی نسبتاً کمی دارد و علاوه بر ایجاد درآمد مستقیم، اشتغال گسترده‌ای نیز به همراه دارد.» محلوجی ادامه داد: «به دلیل بحران کم‌آبی، برنامه‌ای برای توسعه سطح زیرکشت وجود ندارد و تمرکز اصلی بر افزایش بهره‌وری و ارتقای عملکرد در واحد سطح است. هدفگذاری فعلی، رساندن میانگین تولید تا ۵ تن در هکتار است.» وی افزود: «پژوهشکده اسانس کاشان نیز در حال بررسی و اصلاح ارقام گل محمدی با هدف افزایش مقاومت در برابر تغییرات اقلیمی و تنش‌های محیطی است تا کیفیت و پایداری تولید در سال‌های آینده حفظ شود.» رئیس اداره جهاد کشاورزی شهرستان کاشان مهم‌ترین مشکلات باغداران را کمبود نهاده‌های کشاورزی و افزایش قیمت‌ آنها عنوان کرد و گفت: «کمبود نیروی کار در فصل برداشت همچنان یکی از چالش‌های جدی است، زیرا هنوز دستگاه‌های مکانیزه نتوانسته‌اند جایگزین کامل نیروی انسانی شوند.» وی خاطرنشان کرد: «در بخش صنایع تبدیلی نیز کمبود مواد اولیه برای ظروف بسته‌بندی و افزایش ناگهانی قیمت آنها، بویژه به‌دلیل مشکلات صنایع پتروشیمی، فشار زیادی به فعالان این حوزه وارد کرده است.» محلوجی در پایان تصریح کرد: «ورود اسانس‌های تقلبی به بازار تهدیدی برای اصالت و اعتبار گلاب کاشان به شمار می‌رود و در صورت نبود نظارت کافی، می‌تواند به این صنعت آسیب جدی وارد کند. به همین دلیل، تدوین استانداردی مجزا برای تفکیک گلاب طبیعی از محصولات دارای اسانس افزوده ضروری است و این موضوع نیازمند ورود سازمان ملی استاندارد، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی در کنار وزارت جهاد کشاورزی برای تدوین ضوابط تخصصی در سطح ملی است.»