«خشم» در جامعه به «کینه‌های جدی» تبدیل شده‌/ مردم به مشارکت دعوت نمی‌شوند

«احمد بخارایی» عضو هیأت علمی دانشگاه و عضو انجمن جامعه‌شناسی ایران در گفت‌وگو با خبرنگار ایلنا در پاسخ به این پرسش که پس از حوادث دی‌ماه، به نظر می‌رسد، جامعه ایرانی چشم انداز روشنی نسبت به آینده ندارد.این شرایط چه تبعاتی به دنبال خواهد داشت؟ اظهار کرد: جامعه با یک خشم فروخورده مواجه است که این خشم از جانب نظام سیاسی به جامعه تزریق شده و جامعه بارها نشان داده است که چگونه خشمگین است. به عنوان مثال، خشم سیاسی خود را در انتخابات مجلس و انتخابات ریاست‌جمهوری نشان داد که  زیر ۵۰ درصد مشارکت کردند و حتی در جاهایی مانند تهران شاهد بودید که نمایندگان پنج‌درصدی و شش‌درصدی به مجلس رفتند کهاین یک فاجعه جدی است.جامعه خشم و مخالفت خود را نشان داد، اما متأسفانه این پیام به گوش صاحبان قدرت و عناصر نظام سیاسی نرسید و این مسائل ادامه داشت.

وی افزود: آقای پزشکیان که به عنوان رئیس‌جمهور انتخاب شد، وعده‌هایی داد که به آن‌ها عمل نکرد و عملاً در مجموعه حاکمیتی قرار گرفت و آن سیاست‌ها را تأیید کرد و کار خاصی انجام نداد. نهایتاً، اولین اقدامی که انجام داد، حذف ارز ترجیحی بود. جامعه انتظار داشت و ما هم قبلاً گفته بودیم که به دلیل اینکه نظام ساختاری جامعه با مشکلات عدیده مواجه است و نابسامانی‌ها و فسادها و رانت‌ها جنبه ساختاری پیدا کرده‌اند، اگر بخواهید به این ساختار دست بزنید، در سایر نقاط جامعه واکنش نشان داده می‌شود و این امر قابل پیش‌بینی بود.

 جامعه را به بشکه باروت تبدیل کردند

بخارایی اضافه کرد: آقای پزشکیان هم آمد و ارز ترجیحی را حذف کرد؛ به هر حال می‌خواست رانت را تا حدودی از بین ببرد. این اقدام منجر به افزایش قیمت دلار شد و جامعه به یک بشکه باروت تبدیل شد و شاهد رخدادهای دی ماه ۱۴۰۴ بودیم که عامل اقتصادی در اصل یک جرقه بود.

این استاد جامعه‌شناسی در ادامه خاطرنشان کرد: عوامل اجتماعی، سیاسی و فرهنگی از قبل وجود داشتند، مانند بشکه باروت که نهایتاً جرقه‌ای به آن زده شد. ما شاهد جلوه‌گری خشم در جامعه بودیم که از دو طرف بروز کرد. از یک طرف، حدود هفتاد درصد کسانی که معترض بودند، زیر ۳۰ سال بودند و عمدتاً متعلق به طبقات آسیب‌پذیر اجتماعی بودند. آن‌ها خشم فروخورده سال‌ها و دهه‌های گذشته خود را بروز دادند.

خشم در جامعه اکنون به کینه‌های جدی تبدیل شده‌ است

وی ادامه داد: از طرف دیگر متأسفانه نظام سیاسی و حاکمیت و برخی نیروهای  عمل  کننده برخوردی خشونت‌بار داشتند. خشم در جامعه همچنان افزایش پیدا کرده و این‌طور نیست که خشم‌ها به اصطلاح فروکش کرده باشند؛ بلکه اکنون به کینه‌های جدی تبدیل شده‌اند.

به گفته وی در شرایط کنونی با توجه به‌ عدم وجود چشم‌انداز روشن، شاهد افزایش نرخ دلار و طلا، نابسامانی اقتصادی، باندبازی و رانت هستیم. این روندها همچنان ادامه دارند. مذاکرات نیز به وضوح نشان می‌دهد که طرفین هیچ اعتماد و امیدی به یکدیگر ندارند. این عوامل به ایجاد ناامیدی در جامعه دامن می‌زنند.

بخارایی توضیح داد: وقتی کینه‌ها و خشم‌های نهفته و انباشته شده با ناامیدی نسبت به آینده ترکیب می‌شوند، اوضاع نابسامان اجتماعی و گسست اجتماعیتشدید می‌شود. این وضعیت می‌تواند به پیامدهای خاصی در آینده نزدیک از جمله افزایش احتمالی اعتراضات، تنش‌های اجتماعی و کاهش بیشتر کیفیت زندگی مردم منجر شود. در جامعه، گسست اجتماعی و عقب‌ماندگی بیش از پیش پدید می‌آید و اهداف ترسیم‌شده بیشتر جنبه شعاری پیدا می‌کند و عملاً به آن‌ها نمی‌رسیم.

وی در پاسخ به این پرسش که به نظر شما راهکارهای برون رفت از این شرایط چیست؟ گفت: برای این منظور، سرمایه اجتماعی باید افزایش یابد که دو مولفه مهم مشارکت و اعتماد دارد. نظام سیاسی باید بتواند اعتماد مردم را جذب کند و این از طریق مشارکت ممکن است. زمانی که دافعه اجتماعی وجود دارد و مردم از نظام دور می‌شوند، طبیعی است که مشارکت و اعتماد کاهش یابد.

باندهای قدرت و ثروت به راحتی از فرصت‌ها بهره‌برداری می‌کنند

به گفته بخارایی اکنون، اعتماد لازم بین مردم و عناصر نظام سیاسی وجود ندارد و مردم به مشارکت دعوت نمی‌شوند. همچنین، توزیع فرصت‌ها و دسترسی به آن‌ها به‌طور برابر نیست و این امر موجب می‌شود که برخی افراد نتوانند از فرصت‌های اجتماعی بهره‌مند شوند.

این جامعه‌شناس با بیان اینکه افرادی که از رانت بهره‌مندند و در باندهای قدرت و ثروت قرار دارند، به راحتی از فرصت‌ها بهره‌برداری می‌کنند، گفت: این وضعیت موجب می‌شود که مشارکت در جامعه به حاشیه برود و اعتماد نیز به شدت کمرنگ شود. به عنوان مثال، مرجع رسانه‌ای مانند صدا و سیما، مرجعیت خود را از دست داده و اعتماد مردم به آن کاهش یافته است. این عوامل به کاهش سرمایه اجتماعی دامن می‌زنند. سیر نزولی سرمایه اجتماعی در جامعه ما طی چند دهه گذشته آغاز شده و ادامه داشته است. در چنین شرایطی، آینده‌ای بسیار نابسامان و ناخوشایند برای جامعه پیش‌بینی می‌شود.