دست هر کسی به خاقانی نمی‌رسد

به گزارش ایلنا،  غلامعلی حدادعادل امروز، شنبه 25 دی در آیین بزرگداشت خاقانی شروانی در فرهنگستان زبان و ادب فارسی گفت: قدری شاعرانه این تصور را بیان می‌کنم. در نظر من مولانا یک اقیانوس طوفانی است؛ با همه عظمت و پیش‌بینی‌ناپذیر بودن اقیانوس، سعدی دریای گسترده است، حافظ جویبار ذلال مستمر است، نظامی را به نسیم ملایم سحرگاهی تشبیه می‌کنم اما تصور من از خاقانی کوه بود با صخره‌های بلند و صیقل‌یافته، که دست هرکسی به او نمی‌رسد.

او افزود: این صخره(خاقانی) اگرچه با عظمت خودش شکوهی دارد، در لابه‌لای سنگ‌های او جویبارهای شاعرانه صمیمانه دیده می‌شود. خاقانی هم اشعاری دارد که بعضی ابیات که کم هم نیستند، می‌بینیم که به لطافت اشعار نظامی است. یعنی او می‌توانست شعر لطیف هم بگوید. مانند «شکسته دل‌تر از آن ساغر بلورینم/ که در میانه خارا شود ز دست رها»

رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با اشاره به اینکه این فرهنگستان روزی را به نام خاقانی در تقویم ثبت کرده است، ادامه داد: همه افرادی که این شاعر را می‌شناسند، تصدیق می‌کنند که چنین اقدامی سزاوار خاقانی است.

شعر خاقانی تفاوتی با پیچیدگی سبک هندی دارد

حدادعادل با تاکید بر اینکه پیچیدگی شعر خاقانی تفاوتی با پیچیدگی سبک هندی دارد، توضیح داد: در سبک هندی پیچیدگی‌ها به دلیل معنادار بودن سبک هندی است، اما پیچیدگی شعر خاقانی به دلیل احاطه او بر علوم و معارف اسلامی است. البته بعدها که با مسیحیت آشنا شد، اثر آن را در اشعار دیدیم.

او افزود: در مجموع خاقانی سرمایه‌ای برای ادبیات فارسی است و کاملا مشخص است که در روزگار خودش بی‌بدیل بود و در ملک سخن، خاقان بود. او همت بلندی داشت و غیرت دینی فوق‌العاده داشت. شهرت او در ادبیات فارسی مانند قصایدی است که در زبان عربی برای این مسائل گفته شده است.

حدادعادل در ادامه غزلی از خاقانی خواند که مشخص شد پیش‌گفتار حافظ بود.

«ای باد صبح بین که کجا می‌فرستمت/نزدیک آفتاب وفا می‌فرستمت

این سربه‌مُهرنامه بدان مهربان رسان/کس را خبر مکن که کجا می‌فرستمت

تو پرتوِ صفائی از آن بارگاه انس/ هم سوی بارگاه صفا می‌فرستمت

باد صبا دروغ‌زن است و تو راست‌گوی/ آنجا به رغم باد صبا می‌فرستمت

زرّین‌قبا زره زن از ابر سحرگهی/ کآنجا چو پیک بسته‌قبا می‌فرستمت

دست هوا به رشتهٔ جانم گره زده است/ نزد گره‌گشای هوا می‌فرستمت

جان یک نفس درنگ ندارد، گذشتنی است!/ور نه بدین شتاب چرا می‌فرستمت؟

این دردها که بر دل خاقانی آمده است/یک یک نگر، که بهر دوا می‌فرستمت»

به گفته حداد عادل حافظ با همین وزن و قافیه می‌گوید:

«ای هدهد صبا به سبا می‌فرستمت/ بنگر که از کجا به کجا می‌فرستمت

حیف است طایری چو تو در خاک‌دانِ غم/زین جا به آشیانِ وفا می‌فرستمت

در راهِ عشق مرحلهٔ قُرب و بُعد نیست/می‌بینمت عیان و دعا می‌فرستمت

هر صبح و شام قافله‌ای از دعای خیر/در صحبتِ شمال و صبا می‌فرستمت

تا لشکرِ غمت نکند مُلکِ دل خراب/جانِ عزیزِ خود به نوا می‌فرستمت

ای غایب از نظر که شدی هم‌نشین دل/ می‌گویمت دعا و ثنا می‌فرستمت

در رویِ خود تَفَرُّجِ صُنع خدای کن/کآیینهٔ خدای‌نما می‌فرستمت

تا مطربان ز شوقِ مَنَت آگهی دهند/ قول و غزل به ساز و نوا می‌فرستمت

ساقی بیا که هاتفِ غیبم به مژده گفت/با درد صبر کن که دوا می‌فرستمت

حافظ، سرودِ مجلس ما ذکرِ خیرِ توست/ بشتاب هان که اسب و قبا می‌فرستمت

به گفته حدادعادل در منطق نمی‌توان گفت که حافظ از خاقانی تقلید کرده است، اما در عرف می‌توان گفت که شعر خاقانی مورد نظر حافظ بوده است.

خاقانی شاعر شاعران است

محمدرضا ترکی مدیر گروه ادبیات انقلاب اسلامی درباره نسخه‌برگردان دیوان خاقانی توضیح داد: خاقانی با شاعران دیگر متفاوت است، او شاعر شاعران است. در زبان فارسی، شاعران جریان‌ساز متعددی داریم؛ رودکی، سنایی، نظامی، نیما یوشیج و خاقانی از این دست شاعران هستند. باید توجه داشت که تاثیر خاقانی تا به امروز ادامه پیدا کرده است اما سنایی بعد از مولانا تاثیر خود را از دست داد.

عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب با اشاره به اینکه این کتاب از میان صد نسخه در ایران، ترکیه، فرانسه، انگلستان و هند انتخاب شده است، افزود: این نسخه را با کلمه به کلمه‌های نسخه‌های خاقانی سنجیدبم. این نسخه قدیمی‌ترین نسخه نیست اما کامل‌ترین و دقیق‌ترین نسخه است. 

او با تاکید بر اینکه قبل و بعد از انتشار این اثر، خاقانی‌شناسی دچار تحول خواهدشد، ادامه داد: بخش مهمی از ابهامات، خود به خود حل می‌شود؛ زیرا به دلیل استفاده از نسخه‌های ناقص یا اشتباه بوده است.

خاقانی مخاطب را به استمرار خواندن وا می‌دارد

محمدسرور مولایی عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی با اشاره به دوره‌ای که در دانشگاه درباره خاقانی تدریس می‌کرد، گفت: در آن زمان بیشتر از هر چیز جاذبه زبانی و بیانی خاقانی را بررسی می‌کردیم که دشوار فهم است، اما بعد مخاطب را جذب می‌کند و به استمرار خواندن وا می‌دارد. 

ابن عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی با بیان این‌که شعر خاقانی در حافظه می‌نشیند، ادامه داد: این ویژگی شعر خاقانی است که سریع از ذهن پاک نمی‌شود.

خاقانی به سرعت توانست ارتباط با ماوراءالنهر را عملی کند

جواد بشری استادیار گروه ادبیات فارسی دانشگاه تهران با بیان اینکه باید بیش از گذشته به خاقانی پرداخته شود، ادامه داد: تا به امروز آن‌طور که باید به خاقانی پرداخته نشده و جزو پنج شاعر نخست ایران نبود اما کم‌کم این مساله در حال شکل‌گیری است. 

او به بررسی برخی از اسناد درباره خاقانی پرداخت و افزود: در این مقاله اشتیاق خاقانی در دوران حیات به فضای ماوراءالنهر  بررسی شد و پس از درگذشت او کدام اسناد، آوازه او را به ما رساند؟

بشری با اشاره به کار حرفه‌ای خاقانی توضیح داد: اول، رشیدی برای خاقانی قصیده ۳۱ بیتی فرستاد. در اصالت این نباید شک کرد. زیرا جامی به آن اشاره کرده است. خاقانی به رشید پاسخ می‌دهد. بعد آرام آرام ارتباط می‌گیرند اما میان آن‌ها کدورت پیش می‌آید. خاقانی به سرعت توانست ارتباط با ماوراءالنهر را عملی کند.

نام خاقانی با سلسله شعبان شاهیان گره خورده است

گودرز رشتیانی استادیار گروه تاریخ دانشگاه تهران درباره فضای سیاسی و فرهنگی قفقاز در دوره خاقانی، توضیح داد: نام خاقانی با سلسله شعبان شاهیان گره خورده است، این سلسله ۸۰۰ سال حکومت کردند. 

او با اشاره به مدخل ایرانیکا درباره خاقانی، گفت: در پنجمین هجوم روس‌ها که قفقاز را درنوردید، خاقانی هم آن‌جا حضور داشت و اشعاری درباره این هجوم سرود.

در این مراسم از نسخه‌برگردان دیوان خاقانی شروانی، معروف به نسخه کتابخانه لالااسماعیل رونمایی شد. این اثر با مقدّمه و پژوهش محمّدرضا ترکی و سیّد محسن حسنی وردنجانی، در انتشارات دانشگاه تهران منتشر شده است.