«سپر آبی»؛ نماد حفاظت از میراث فرهنگی ایران در جنگ یا نشانه بی‌اثر؟

به گزارش خبرنگار ایلنا، نصب نشان «سپر آبی» بر آثار تاریخی کشور به‌عنوان نشانه‌ای بین‌المللی برای حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ، بحث‌های تازه‌ای را در میان کارشناسان و افکار عمومی ایجاد کرده است.

در حالی که برخی آثار شاخص تاریخی ایران از جمله قلعه فلک‌الافلاک خرم‌آباد، کاخ جهانی گلستان تهران، میدان نقش جهان اصفهان و عمارت عالی قاپو و بافت تاریخی این شهر برغم  نصب «سپر آبی» مورد حمله موشکی متجاوزان آمریکایی ـ صهیونیستی و آسیب‌های ناشی از بمباران قرار گرفته‌اند، پرسش مهم آن است که آیا نصب این نماد به‌تنهایی می‌تواند مانع آسیب به آثار تاریخی در زمان جنگ شود؟

علی هژبری، دانش آموخته دکتری باستانشناسی و رئیس پایگاه میراث فرهنگی ری، با اشاره به ابعاد حقوقی و بین‌المللی این موضوع به ایلنا گفت: ایران هنوز عضو شبکه بین‌المللی «سپر آبی» نیست و در نتیجه نصب این نماد بدون طی مراحل رسمی، عملاً کارکرد واقعی خود را از دست می‌دهد.

سپر آبی؛ «صلیب سرخ فرهنگی» جهان

به گفته علی هژبری، حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ، یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های جامعه جهانی در دهه‌های گذشته بود و تجربه‌های تلخ جنگ جهانی دوم و تخریب گسترده شهرها، موزه‌ها و بناهای تاریخی باعث شد جامعه بین‌المللی به فکر ایجاد سازوکارهایی برای حفاظت از میراث فرهنگی در شرایط جنگی بیفتد.

رییس پایگاه میراث فرهنگی ری ادامه داد: در همین راستا، کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه برای حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه تصویب شد.

هژبری افزود: یکی از مهم‌ترین ابتکارات این کنوانسیون و پروتکل دوم آن در سال ۱۹۹۶، به رسمیت شناختن سازمان بین المللی سپر آبی به‌عنوان یک نهاد مشورتی در حوزه حفاظت از میراث فرهنگی است.

این دانش آموخته دکتری باستانشناسی در توضیح نقش این سازمان جهانی سپر آبی می‌گوید: «سازمان بین‌المللی سپر آبی نهادی غیردولتی و بین‌المللی است که با هدف حمایت از میراث فرهنگی، آرشیوها، کتابخانه‌های ارزشمند و مجموعه‌های اسنادی در شرایط بحران شکل گرفته است.»

به گفته او، این سازمان نقشی مشابه صلیب سرخ در حوزه انسانی ایفا می‌کند، با این تفاوت که تمرکز آن بر حفاظت از فرهنگ و میراث تاریخی است و به همین دلیل در ادبیات بین‌المللی از سپر آبی به‌عنوان «صلیب سرخ فرهنگی» نیز یاد می‌شود.

چهار نهاد جهانی پشت سپر آبی

سازمان سپر آبی در سال ۱۹۹۶ با مشارکت چهار نهاد بزرگ بین‌المللی فعال در حوزه میراث فرهنگی شامل شورای بین‌المللی موزه‌ها (آیکوم)، شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌های تاریخی(ایکوموس)، شورای بین‌المللی آرشیوها، فدراسیون بین‌المللی انجمن‌ها و مؤسسات کتابخانه‌ای تشکیل شد.

هدف اصلی این سازمان ایجاد یک شبکه جهانی برای حفاظت از میراث فرهنگی در شرایط بحرانی مانند جنگ‌ها، درگیری‌های نظامی و حتی بلایای طبیعی است.

به گفته هژبری، این شبکه می‌تواند در زمان بحران، هماهنگی میان نهادهای مختلف را برای حفاظت از آثار فرهنگی فراهم کند و در صورت تخریب آثار، نقش مهمی در ثبت و پیگیری حقوقی این تخریب‌ها در سطح بین‌المللی داشته باشد.

تلاش‌های نافرجام برای تشکیل کمیته سپر آبی در ایران

مدیر پایگاه میراث فرهنگی ری درباره تلاش های انجام شده در ایران طی سال‌های گذشته برای تشکیل کمیته ملی سپر آبی در کشور گفت: در دهه ۱۳۹۰ اقدامات اولیه برای تشکیل کمیته ملی سپر آبی در ایران آغاز شد و در سال ۱۳۹۸ جلسه‌ای رسمی با حضور مسئولان وقت میراث فرهنگی برگزار شد.

او گفت: در این جلسه که با حضور مسئولان وزارت میراث فرهنگی، سفیر اتریش و نمایندگانی از یونسکو برگزار شد، صورت‌جلسه‌ای برای پیگیری تشکیل این کمیته امضا شد. در آن زمان آقای مونسان وزیر میراث فرهنگی بود و جلسات دیگری نیز با حضور دکتر طالبیان، معاون وقت میراث فرهنگی و سفیر یونسکو در ایران برگزار شد.

اما پیگیری‌های لازم برای عملی شدن این طرح ادامه پیدا نکرد و موضوع تشکیل کمیته ملی سپر آبی در ایران عملاً متوقف شد.

چالش‌های حقوقی در تشکیل کمیته ملی

یکی از مهم‌ترین موانع در مسیر تشکیل کمیته سپر آبی در ایران براساس اظهارات علی هژبری، مسائل حقوقی و ساختاری بود.

هژبری توضیح داد: طبق ساختار بین‌المللی سپر آبی، حتی افراد حقیقی و نهادهای غیردولتی نیز می‌توانند در کشورهای مختلف برای تشکیل کمیته ملی اقدام کنند. اما در ایران، مدیریت و حفاظت از میراث فرهنگی عمدتاً در چارچوب ساختارهای دولتی تعریف شده است.

او افزود: از آنجا که حوزه میراث فرهنگی در ایران زیر نظر دولت قرار دارد، نوعی تداخل میان ساختار شبکه‌ای و غیردولتی سپر آبی با الزامات حقوقی داخلی ایجاد شد و همین مسئله روند تشکیل کمیته را با مشکل مواجه کرد. در حالی که اگر کمیته ملی سپر آبی متعلق به شبکه جهانی آن در دوران صلح در ایران تشکیل می‌شد و برنامه‌ریزی‌های لازم انجام می‌گرفت، اکنون امکان استفاده از ظرفیت‌های آن برای حفاظت از میراث فرهنگی کشور وجود داشت.

هژبری گفت: اگر کمیته ملی سپر آبی در کشور ما به‌ موقع تشکیل می‌شد، امروز می‌توانستیم از ظرفیت‌های آن برای حفاظت بهتر از آثار تاریخی استفاده کنیم.

او تأکید کرد: چنین نهادی می‌تواند در سطح بین‌المللی اعتبار قابل توجه داشته باشد و در صورت بروز آسیب به آثار تاریخی، امکان پیگیری و واکنش مؤثر جامعه جهانی را فراهم کند.

ایران در نقشه جهانی سپر آبی حضور ندارد

یکی از نکات قابل توجه در این زمینه، نبود نام ایران در نقشه کمیته‌های ملی سپر آبی در جهان است.

هژبری با اشاره به نقشه منتشر شده در وب‌سایت رسمی سپر آبی می‌گوید: متاسفانه در نقشه جهانی سپر آبی، هیچ نقطه‌ای از ایران ثبت نشده است و مسئولین میراث فرهنگی باید هر چه سریعتر پیگیری‌های لازم برای تشکیل کمیته سپر آبی در ایران را انجام دهند.

نصب نشان بر بناهای تاریخی بدون عضویت در شبکه جهانی

با وجود اینکه ایران هنوز عضو رسمی شبکه سپر آبی نیست، در سال‌های اخیر نشان این سازمان بر روی برخی آثار تاریخی کشور نصب شده است. این اقدام از نگاه برخی کارشناسان با ابهام‌هایی همراه است.

علی هژبری، رییس پایگاه میراث فرهنگی ری در اینباره می‌گوید: سؤال این است که چرا در ایران با قرار دادن نشان سپر آبی بر روی آثار تاریخی سعی در تحریک اذهان عمومی نسبت به این محوطه‌ها داریم، در حالی که ایران عضو این شبکه نیست.

او تأکید کرد: نصب نشان سپر آبی بر بناهای تاریخی زمانی معنا پیدا می‌کند که یک اثر تاریخی در چارچوب سازوکارهای رسمی کنوانسیون لاهه و شبکه سپر آبی ثبت شده باشد. در غیر این صورت، این علامت عملاً فاقد کارکرد واقعی حفاظت از میراث فرهنگی در سازمان های بین المللی است.

سپر آبی برای جنگ‌های قدیم طراحی شده است

علی هژبری با اعلام این که نشان سپر آبی در دوران جنگ جهانی این باستان‌شناس همچنین به نکته مهم دیگری اشاره می‌کند: و برای شرایط آن زمان طراحی شده بود گفت: در دنیای امروز ماهیت جنگ‌ها تغییر کرده است.

او افزود: در آن دوران، هواپیماهای بمب‌افکن برای شناسایی اهداف به نشانه‌های بصری متکی بودند و علامت سپر آبی می‌توانست از هوا دیده شود و به‌عنوان نشانه‌ای برای خودداری از حمله به یک بنای تاریخی عمل کند. اما شکل جنگ‌ها در عصر حاضر تغییر کرده است. امروز بسیاری از حملات با موشک‌های دوربرد یا پهپادها انجام می‌شود که از هزاران کیلومتر دورتر و بدون حضور مستقیم خلبان به سمت هدف هدایت می‌شوند. در چنین شرایطی، یک نشان فیزیکی بر روی بناهای تاریخی لزوماً نمی‌تواند مانع از هدف قرار گرفتن آن آثار شود.

کارکرد واقعی سپر آبی چیست؟

با وجود این محدودیت‌ها، هژبری معتقد است که سپر آبی همچنان می‌تواند نقش مهمی در سطح بین‌المللی ایفا کند.

او گفت: اگر یک اثر تاریخی که در چارچوب شبکه سپر آبی ثبت شده آسیب ببیند، این سازمان می‌تواند به‌عنوان یک نهاد پشتیبان در جامعه جهانی عمل کند. در چنین شرایطی، جامعه بین‌المللی نیز راحت‌تر می‌تواند تخریب آثار فرهنگی را محکوم کند و حتی پیگیری‌های حقوقی در سطح جهانی انجام شود. به بیان دیگر، اهمیت اصلی این سازوکار بیشتر در حوزه حقوقی و دیپلماتیک است تا آن که از جمله فیزیکی جلوگیری کند.

هژبری معتقد است، برای حفاظت از میراث فرهنگی در شرایط جنگی باید رویکردهای واقع‌بینانه‌تر در نظر گرفت.

به گفته او، یکی از اقدامات مهم می‌تواند بررسی نقشه اهداف احتمالی نظامی باشد تا با بررسی نقشه اهدافی که ممکن است توسط طرف‌های متخاصم در نظر گرفته شوند، بتوان مشخص کرد کدام محوطه‌ها و بناهای تاریخی در نزدیکی این اهداف قرار دارند.

او گفت: با این اقدام می‌توان برای آثار تاریخی نزدیک به اهداف نظامی تدابیر حفاظتی ویژه‌ در نظر گرفت.

به گفته این دانش آموخته دکتری باستان شناسی، برخی عناصر میراث فرهنگی ایران مانند راه‌آهن‌ها، باغ‌های ثبت جهانی شده، قنات‌ها و کاروانسراها که همگی در فهرست میراث جهانی ثبت شده اند، پراکندگی بسیار وسیعی در سراسر کشور دارند. بافت‌های تاریخی شهری نیز گستردگی زیادی دارند و در بسیاری از شهرها با بافت‌های مسکونی و شهری در هم تنیده‌اند. بنابراین حفاظت از این آثار در شرایط بحرانی پیچیده‌تر می‌شود و نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و پیشگیرانه است.