از مارش پیروزی «حمزه ۲۱» چه می‌دانیم؟!

به گزارش خبرنگار ایلنا، در سال‌های جنگ ایران و عراق، صداهای خاصی به بخشی از حافظه جمعی مردم تبدیل شد؛ صدای آژیر، اعلامیه‌های رادیویی، و البته موسیقی‌هایی که خبرهای جبهه را همراهی می‌کردند. در میان این صداها، یک قطعه کوتاه اما پرقدرت جایگاه ویژه‌ای پیدا کرد: مارش «حمزه ۲۱».

مارش «حمزه ۲۱»/ اثری ماندگار تا همیشه

مارش «حمزه ۲۱»، در دهه ۱۳۶۰ به‌ طور گسترده از رادیو پخش می‌شد و اغلب پیش از اعلام خبرهای مهم جنگی یا پیروزی‌های جبهه‌ها شنیده می‌شد؛ به‌گونه‌ای که برای بسیاری از مردم شنیدن چند ثانیه از آن به معنای رسیدن خبری مهم از میدان نبرد بود. 

شکل‌گیری مارش «حمزه ۲۱»

در سال‌های نخست جنگ ایران و عراق (۱۹۸۰–۱۹۸۸)، رسانه‌های ایران برای پوشش اخبار جبهه‌ها به مجموعه‌ای از موسیقی‌های حماسی و مارش‌های کوتاه نیاز داشتند. این قطعات معمولاً توسط ارکسترهای رادیو و تلویزیون ساخته یا تنظیم می‌شدند تا فضای حماسی و روحیه‌بخش ایجاد کنند.

آهنگساز کیست؟ 

بر اساس بررسی‌های انجام‌شده در آرشیو موسیقی جنگ و روایت‌هایی که در سال‌های اخیر توسط مستندسازان و پژوهشگران منتشر شده، بسیاری معتقدند که «حمزه ۲۱» در اصل یک قطعه مارش ارکسترال از آرشیو موسیقی بین‌المللی بوده که در دهه ۱۳۶۰ توسط رادیو ایران برای برنامه‌های جنگی استفاده شده است.

در آن سال‌ها، واحد موسیقی رادیو و تلویزیون برای تولید برنامه‌های خبری و جنگی، از مجموعه‌ای از قطعات مارش نظامی و موسیقی‌های حماسی بدون کلام استفاده می‌کرد. این قطعات گاهی ساخته آهنگسازان ایرانی بودند و گاهی از آرشیوهای موسیقی خارجی گرفته می‌شدند.

به همین دلیل برخی پژوهشگران معتقدند که «حمزه ۲۱» ممکن است در اصل یک مارش خارجی بوده باشد که بعدها در ایران با نام جدید شناخته شده است.

و اما اصل ماجرا.. 

در یافته‌های جدید در دانشکده افسری امام علی (علیه‌السلام) نت قدیمی  اثر بدست آمده است. در سند بدست آمده نام اصلی نت شهریار عنوان شده که روی آن با ماژیک سبز خط خطی شده. قدمت این نت در واقع مربوط به سال‌های پیش از ۱۳۵۷ است. 

در روایتی دیگر که به نظر صحت بیشتری دارد، علی‌اکبر دلبری، سازنده مارش «شهریار» عنوان شده که در مستند بزم رزم ساخته سیدوحید حسینی نیز با او گفتگو شده است.

دلبری ساکت  انگلستان در سال ۱۳۱۶ وارد ارتش شده و پس از آن نیز به عنوان ریس موزیک مشغول به کار شده بود. در سال ۱۳۳۳ بوده که او مارش «شهریار» را برای ژاندارمری ساخته است.

کوتاه و کوبنده و امیدبخش

مارش «حمزه ۲۱» یکی از معدود قطعاتی بود که به‌ تدریج جایگاه خاصی پیدا کرد. ساختار کوتاه، ریتم کوبنده و فضای ارکسترال آن باعث شد برای اعلام خبرهای مهم جنگی انتخاب شود.

به گفته یکی از سازندگان این قطعه در گفت‌وگویی درباره مستند موسیقی جنگ «بزم رزم»، مستندی ساخته سیدوحید حسینی، هنگامی که این مارش برای اعلام خبر آزادسازی خرمشهر از رادیو پخش شد، او احساس کرد اثرش توانسته سهمی در ثبت لحظه‌ای تاریخی برای کشور داشته باشد. 

مارش «حمزه ۲۱»  با صدای محمود کریمی علویجه مجری وقت رادیو، پس از آزادسازی خرمشهر در سال۱۳۶۱ / پس از پخش این نسخه مردم ایران شنیدن مارش «حمزه ۲۱» را نوید پیروزی می‌دانستند. 

نام «حمزه ۲۱» از کجا آمده است؟

نام این قطعه به احتمال زیاد به لشکر ۲۱ حمزه در ارتش ایران اشاره دارد؛ یکی از یگان‌های مهم ارتش که در عملیات‌های مهم جنگ حضور داشت. 

این لشکر که مقر آن در تبریز است، در عملیات‌های بزرگی مانند فتح‌المبین و بیت‌المقدس (عملیاتی که به آزادسازی خرمشهر انجامید) نقش داشت. همین ارتباط نمادین میان نام قطعه و یگان نظامی باعث شد این مارش در فضای رسانه‌ای جنگ معنای حماسی بیشتری پیدا کند.

در دوران جنگ، رسانه‌های ایران ـ به‌ویژه رادیو ـ مهم‌ترین منبع اطلاع‌رسانی برای مردم بودند. بسیاری از خانواده‌ها اخبار عملیات‌ها را از طریق برنامه‌های رادیویی دنبال می‌کردند. در این میان، موسیقی «حمزه ۲۱» به نوعی نشانه صوتی خبرهای جبهه تبدیل شد. به‌ عبارت دیگر، این مارش نه فقط یک قطعه موسیقی بلکه یک کُد رسانه‌ای بود؛ صدایی که مخاطبان را آماده شنیدن خبری مهم می‌کرد.

برخی پژوهشگران فرهنگ جنگ معتقدند این نوع نشانه‌های صوتی در شرایط بحران، به شکل‌گیری حافظه مشترک اجتماعی کمک می‌کنند. به گفته آنان، موسیقی‌هایی مانند «حمزه ۲۱» نمونه‌ای از «نشانه‌های صوتی جنگ» هستند که نقش مهمی در روایت رسانه‌ای جنگ دارند.

نگاه پژوهشگران موسیقی جنگ

پژوهشگران حوزه موسیقی جنگ معتقدند که مارش‌های نظامی در دوران جنگ تنها نقش سرگرمی یا تزئینی ندارند، بلکه بخشی از جنگ روانی و روحیه‌بخشی اجتماعی هستند.

در تحلیل موسیقی جنگ ایران، برخی محققان تأکید می‌کنند که این آثار در سه حوزه اثر گذار بودند: ایجاد حس قدرت و مقاومت، افزایش روحیه رزمندگان و مردم و ساختن روایت حماسی از جنگ.

مارش «حمزه ۲۱» نمونه‌ای شاخص از همین کارکرد است؛ زیرا بدون داشتن کلام، توانست حس انتظار و هیجان جمعی ایجاد کند.

روایت هنرمندان از موسیقی جنگ

در سال‌های اخیر با ساخته شدن مستندهایی درباره موسیقی جنگ، برخی هنرمندان درباره تجربه تولید این آثار صحبت کرده‌اند.

در گفت‌وگوهایی که درباره مستند «بزم رزم» (روایتی از موسیقی جنگ ایران) انجام شده، هنرمندان این حوزه توضیح داده‌اند که بسیاری از این قطعات در شرایطی ساخته شدند که کشور درگیر جنگی طولانی بود و فضای فرهنگی نیز تحت تأثیر آن قرار داشت.

برخی از آهنگسازان آن دوره گفته‌اند که هدفشان خلق موسیقی‌ای بود که هم روحیه‌بخش باشد و هم حس حماسه و مقاومت را منتقل کند. در چنین فضایی بود که مارش‌هایی مانند «حمزه ۲۱» ساخته شدند و در رسانه‌ها به کار رفتند.

ویژگی‌های موسیقایی «حمزه ۲۱»

از نظر موسیقی‌شناسی، این قطعه چند ویژگی مهم دارد:

ریتم مارش کلاسیک/ ضرب‌آهنگ منظم آن یادآور حرکت نظامی و رژه‌های ارتشی است.

ارکستراسیون بادی برنجی/ سازهایی مانند ترومپت و ترومبون نقش اصلی را در ایجاد حس حماسی دارند.

ساختار کوتاه و خبری/ قطعه کوتاه طراحی شده تا بتوان آن را پیش از اعلام خبر یا گزارش پخش کرد.

تمام این ویژگی‌ها باعث شد قطعه برای کاربرد رسانه‌ای بسیار مناسب باشد.

«حمزه ۲۱» در حافظه جمعی ایرانیان

برای بسیاری از ایرانیانی که دهه ۱۳۶۰ را تجربه کرده‌اند، شنیدن این مارش یادآور لحظاتی خاص از تاریخ معاصر است.

در حافظه جمعی جامعه، این موسیقی با انتظار برای شنیدن خبر عملیات‌ها، پیروزی‌ها یا تحولات جبهه‌ها پیوند خورده است. همین مسئله باعث شده که «حمزه ۲۱» حتی پس از گذشت دهه‌ها از پایان جنگ، همچنان شناخته شده باشد.

با توجه به تحلیل‌ها و تمام دلایل ذکر شده، مارش «حمزه ۲۱» یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های موسیقی رسانه‌ای در دوران جنگ ایران و عراق است؛ قطعه‌ای کوتاه اما پرقدرت که توانست به نمادی صوتی از اخبار جبهه‌ها تبدیل شود.

این مارش نشان می‌دهد که در شرایط جنگی، موسیقی می‌تواند فراتر از هنر عمل کند و به بخشی از روایت تاریخی و حافظه جمعی یک ملت تبدیل شود.