دشت عباس، زمین‌های تشنه در سایه کاهش حق‌آبه/کشاورزان: ما چیزی جز حق‌آبه‌ خودمان نمی‌خواهیم

به گزارش خبرنگار ایلنا، دشت عباس در استان ایلام یکی از قطب‌های مهم کشاورزی غرب کشور به شمار می‌رود؛ دشتی حاصلخیز که حیات آن به شبکه آبیاری وابسته به سد کرخه گره خورده است. این شبکه که حدود ۵۳ هزار هکتار از اراضی منطقه را پوشش می‌دهد، با هدف توسعه کشت‌های استراتژیک و ایجاد اشتغال پایدار احداث شد.

با این حال در سال‌های اخیر، کاهش رهاسازی آب از سد و تداوم خشکسالی، کشاورزان منطقه را با بحران جدی روبه‌رو کرده است.

به گفته بهره‌برداران محلی، در ابتدای فصل کشت تنها برای مدت محدودی آب در اختیارشان قرار می‌گیرد و پس از آن، جریان آب به شبکه قطع می‌شود و این موضوع برنامه‌ریزی برای کشت‌های پرآب‌بر مانند ذرت را عملاً غیرممکن کرده است.

در نتیجه، الگوی کشت در دشت عباس به سمت محصولات کم‌آب‌برتر مانند گندم و کلزا تغییر یافته است.

این وابستگی به منابع آب های زیرزمینی، علاوه بر افزایش هزینه تولید، نگرانی‌هایی درباره افت سطح آب‌های زیرزمینی ایجاد کرده است.

پیامدهای این وضعیت تنها محدود به مزارع نیست. صنایع وابسته به بخش کشاورزی، از جمله کارخانه‌های فرآوری محصولات، به دلیل کاهش تولید مواد اولیه با رکود یا تعطیلی مواجه شده‌اند. سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده در زیرساخت‌های آبیاری نیز به دلیل بهره‌برداری ناقص، عملاً کارایی مورد انتظار را ندارند.

کارشناسان معتقدند حل بحران بی آبی دشت عباس نیازمند مدیریت شفاف تخصیص آب، بازنگری در الگوی کشت متناسب با منابع موجود و تقویت هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول در حوزه آب و کشاورزی است. در غیر این صورت، تداوم وضعیت فعلی می‌تواند علاوه بر خسارت اقتصادی، پیامدهای اجتماعی همچون مهاجرت و بیکاری را نیز در پی داشته باشد.

روایت کشاورزان  از دشت عباس

جمعی از کشاورزان دشت عباس در استان ایلام، می‌گویند: پروژه آبیاری دشت عباس از اول قرار بود از سد کرخه تأمین شود. ۵۳ هزار هکتار زمین زیر پوشش این شبکه است و برایش هزاران میلیارد تومان هزینه شده. اما امسال فقط ۲۰ روز در آغاز فصل به ما آب دادند که کشت کنیم، بعدش دیگر آبی در کار نبود. الان بیشتر زمین‌ها یا خالی مانده یا فقط با چاه سرپا هستند.

یکی از کشاورزان که خودش ۱۱ هکتار زمین دارد، می‌گوید: کشت ذرت در چهار، پنج سال اخیر عملاً قطع شده است.

این کشاورز می افزاید: ذرت آب می‌خواهد. وقتی آب سد را رها نمی‌کنند، ما هم جرأت نمی‌کنیم سراغش برویم. الان فقط گندم و مقداری کلزا آن هم با آب چاه می‌کاریم. هر کسی چاه داشته باشد می‌تواند کار کند، نداشته باشد زمینش خشک می شود.

به گفته وی، مشکل فقط مزرعه نیست صنایع وابسته هم آسیب دیده‌اند. چند کارخانه اینجا به امید همین تولید راه افتاد. از سال ۱۴۰۰ به بعد یکی‌یکی خوابیدند. خود ما هم کارخانه داریم، اما وقتی محصولی نباشد خریدی هم نیست.

این کشاورز اهل دشت عباس تأکید می‌کند:  کشاورزان بارها موضوع را از طریق جهاد کشاورزی و آب منطقه‌ای پیگیری کرده‌اند، اما پاسخ مشخصی نگرفته‌اند.

وی می افزاید: در پاسخ به پیگیری های ما می‌گویند؛ خشکسالی است و آب نیست. اما ما می‌بینیم آب از رودخانه عبور می‌کند و پایین‌دست استفاده می‌شود. خواسته ما روشن است, یا تکلیف آب کشاورزی را مشخص کنند یا صادقانه بگویند این شبکه دیگر قرار نیست کار کند.

این کشاورز می گوید: جایی که برایش این همه هزینه شده، نباید به بیابان تبدیل شود. ما چیزی جز حق‌آبه‌ خودمان نمی‌خواهیم.

حقابه دشت عباس در طراحی سد دیده شده است

فریدون صالحی، کارشناس ارشد ایمنی سد و نیروگاه در گفت و گو با خبرنگار ایلنا، بیان کرد: حقابه دشت عباس به‌طور کامل در محاسبات طراحی سد لحاظ شده و مشکل فعلی ناشی از کاهش بارندگی و افت سطح مخزن است.

صالحی، اظهار کرد: در زمان طراحی سد کرخه تمامی پارامترهای فنی از جمله دبی ورودی، حجم مخزن، میزان خروجی و نیاز آبی بخش کشاورزی به‌صورت دقیق محاسبه شده و امکان احداث سد بدون در نظر گرفتن حقابه پایین‌دست وجود ندارد.

وی با رد برخی ادعاها مبنی بر دیده نشدن سهم آب دشت عباس افزود: از زمان بهره‌برداری سد تاکنون، حقابه این منطقه نه‌تنها تأمین شده بلکه در مقاطعی بیش از میزان پیش‌بینی‌شده نیز تخصیص یافته است.

صالحی با اشاره به شرایط اقلیمی سال‌های اخیر تصریح کرد: مشکل فعلی در سال‌هایی بروز می‌کند که بارندگی به‌شدت کاهش می‌یابد و سطح آب مخزن افت می‌کند. ورودی تونل انتقال آب دشت عباس در تراز مشخصی قرار دارد و زمانی که سطح آب پایین‌تر از آن تراز قرار گیرد، امکان آبگیری ثقلی عملاً از بین می‌رود. در چنین شرایطی، نخستین بخشی که از مدار خارج می‌شود، تونل دشت عباس است.

این کارشناس حوزه سد و نیروگاه درباره راهکارهای موجود گفت: از نظر فنی می‌توان با احداث ایستگاه پمپاژ مشکل را برطرف کرد، اما این اقدام هزینه تأمین آب را به‌طور قابل توجهی افزایش می‌دهد. در حال حاضر هزینه دریافتی از کشاورزان حتی کفاف هزینه‌های بهره‌برداری را به‌طور کامل نمی‌دهد و اضافه شدن هزینه برق، قیمت تمام‌شده آب را بالا خواهد برد.

وی ادامه داد: یکی دیگر از موضوعات مهم، مدیریت یکپارچه مخزن و نظام بهره‌برداری هماهنگ است. در صورت تقویت هماهنگی‌های مدیریتی، امکان بهینه‌سازی تخصیص آب در شرایط کم‌آبی افزایش می‌یابد، هرچند محدودیت منابع در سال‌های خشک همچنان چالش اصلی خواهد بود.

صالحی تأکید کرد: در شرایط نرمال بارش، تأمین حقابه دشت عباس خارج از احتمال نیست و مشکل تنها در دوره‌های افت شدید تراز مخزن بروز می‌کند. وی خاطرنشان کرد بررسی‌های کارشناسی برای کاهش نگرانی کشاورزان و یافتن راهکارهای پایدار در حال انجام است.

صالحی با اشاره به میزان تبخیر و مدیریت منابع آب در حوضه اظهار کرد: سالانه حدود ۲۵۵ میلیون مترمکعب تلفات تبخیری در مخازن سد کرخه ثبت می‌شود که مدیریت بهینه آن می‌تواند در مقیاس ملی به نفع منابع آبی کشور باشد. وی افزود: تمرکز ذخیره آب در برخی بالادست‌ها از منظر منافع عمومی و کاهش تلفات، قابل توجیه است، اما در عین حال ممکن است در کوتاه‌مدت برای بخشی از کشاورزان از جمله کشاورزان دشت عباس مطلوب نباشد و همین مسئله نوعی دوگانگی میان منفعت عمومی و نگرانی‌های محلی ایجاد می‌کند.

وی تأکید کرد: لازم است برای رفع این دغدغه‌ها جلسات کارشناسی برگزار و راهکارهای عملی بررسی شود تا ضمن حفظ منافع عمومی، دغدغه کشاورزان نیز به حداقل برسد.

صالحی، کارشناس ارشد ایمنی سد و نیروگاه که سابقه مدیریت عاملی و حضور در مراحل طراحی و ساخت سد کرخه را در کارنامه دارد، در پایان خاطرنشان کرد: ما در مجموعه فنی همواره آماده بررسی پیشنهادها و ارائه راهکار برای بهبود شرایط هستیم.