چهارمحال و بختیاری روی خط بحران خشکسالی/ زنگ خطری برای فرونشست و نابودی آبخوان‌ها

چهارمحال و بختیاری سال‌ها با عنوان یکی از سرچشمه‌های مهم کشور شناخته می‌شد؛ استانی کوهستانی که رودخانه‌های بزرگی از آن سرچشمه می‌گیرند و برف‌های زمستانی‌اش پشتوانه جریان آب در بخش بزرگی از فلات مرکزی و جنوب کشور بود.

اما حالا با تغییر اقلیم، افزایش دما، کاهش بارش‌ برف، اُفت آبخوان‌ها و برداشت‌های مازاد بیش از تغذیه‌پذیری آبخوان، چهره دیگری از این استان را نمایان کرده است؛ چهره‌ای که از بحران پنهان آب حکایت دارد.

خشکسالی‌های متوالی در سال‌های اخیر، کاهش تغذیه سفره‌های زیرزمینی و افت شدید سطح ایستابی در دشت‌های استان، زنگ خطر جدی را برای منابع آبی به صدا درآورده است.

در چنین شرایطی، مدیریت مصرف، اصلاح الگوی کشت، کنترل برداشت‌ها و اجرای طرح‌های زیرساختی بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است.

کاهش ۶۸ درصدی یک سال آبی بارش در پنج سال اخیر

سید هاشم فاطمی مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری درباره ابعاد مختلف بحران آب در استان، وضعیت بارش‌ها، شرایط سدها و آبخوان‌ها، چالش‌های پیش‌رو و راهکارهای عبور از این وضعیت گفت : حدود ۳۰ سال پیش میزان آب تجدیدپذیر کشور حدود ۱۳۰ میلیارد مترمکعب بود اما اکنون این رقم به حدود ۹۰ تا ۹۵ میلیارد مترمکعب کاهش یافته است.

وی ادامه داد: در همین مدت جمعیت کشور نیز به طور تقریبی سه برابر شده و الگوی مصرف هم نسبت به گذشته تغییر کرده است؛ یعنی هم منابع آبی کاهش یافته و هم مصرف افزایش پیدا کرده و همین موضوع شرایط سختی را برای کشور ایجاد کرده است.

مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری اظهار داشت: در منطقه زاگرس این شرایط شدیدتر است و چهارمحال و بختیاری بیشترین افزایش دما را در کشور تجربه کرده که نتیجه آن افزایش تبخیر و کاهش آب در دسترس است.

فاطمی گفت: براساس آمار پنج سال اخیر، میزان بارش در استان نسبت به میانگین بلندمدت حدود ۶۸ درصد یک سال آبی کاهش داشته که با توجه به وسعت استان، معادل حدود هفت میلیارد مترمکعب کاهش بارش محسوب می‌شود.

وی افزود: از این میزان حدود ۲.۲ میلیارد مترمکعب بر روان‌آب‌ها تاثیر گذاشته و حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ میلیون مترمکعب نیز از تغذیه آب‌های زیرزمینی کاسته شده است.

خشکسالی‌های پی‌درپی و تغییر الگوی بارش

فاطمی تصریح کرد: در گذشته نیز خشکسالی وجود داشت اما تعداد سال‌های خشک پشت سر هم زیاد نبود و در بین آن‌ها سال‌های عادی(نرمال) نیز دیده می‌شد، اما اکنون سال‌های خشک به صورت متوالی رخ می‌دهد.

وی ادامه داد: در سال آبی ۱۳۹۹-۱۴۰۰ حدود ۳۶ درصد کاهش بارش، در سال ۱۴۰۰-۱۴۰۱ حدود ۲ درصد کاهش، در سال ۱۴۰۱-۱۴۰۲ حدود ۱۵ درصد افزایش، در سال ۱۴۰۲-۱۴۰۳ حدود ۱۳ درصد کاهش، در سال ۱۴۰۳-۱۴۰۴ حدود ۳۷ درصد کاهش و در سال آبی ۱۴۰۴-۱۴۰۵ نیز با وجود تصور عمومی مبنی بر ترسالی، حدود ۱۳ درصد کاهش بارش نسبت به میانگین بلندمدت ثبت شده است.

مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری گفت: در سال‌های اخیر کاهش بارش بیشتر در فصل‌های پاییز و زمستان رخ داده؛ یعنی زمانی که انتظار بارش برف وجود دارد اما بخش زیادی از بارش‌ها به صورت باران بوده است.

وی افزود: بارش باران در استان به دلیل شرایط کوهستانی و شیب زیاد، خیلی سریع تبدیل به روان‌آب می‌شود و بیشتر پشت سدهای زاینده‌رود و کارون۴ قرار می‌گیرد و در ماه‌های خشک اثر محسوسی بر دبی پایه رودخانه‌ها و چشمه‌ها ندارد.

افت شدید منابع آب زیرزمینی در استان

فاطمی اظهار داشت: امسال به دلیل بارش‌های برفی اواخر پاییز و 2 ماه زمستان، وضعیت دبی پایه رودخانه‌ها نسبت به سال گذشته بهتر شده است به نحوی که ورودی سد زاینده‌رود سال گذشته حدود ۷۰ مترمکعب بر ثانیه بود اما اکنون به حدود ۱۱۳ تا ۱۱۴ مترمکعب بر ثانیه رسیده که نشان‌دهنده تاثیر ذخایر برفی است.

مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری تاکید کرد: تغییر اقلیم، افزایش دما و تغییر الگوی بارش، آسیب جدی به منابع آبی استان وارد کرده است.

وی افزود: وقتی بارش برف کاهش پیدا کند، تبخیر افزایش می‌یابد و در ماه‌های خشک نیز دبی رودخانه‌ها پایین می‌آید و نفوذ آب به آبخوان‌ها کاهش پیدا می‌کند.

فرونشست؛ تهدید جدی آبخوان‌های چهارمحال و بختیاری

فاطمی گفت: به دلیل سه سال خشکسالی متوالی، بیشتر آبخوان‌های استان با افت سطح ایستابی مواجه شده‌اند.

وی افزود: در پایان سال آبی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ دشت شهرکرد ۲۰۵ سانتی‌متر افت سطح ایستابی داشته و این رقم در آبخوان خانمیرزا ۶۷۶ سانتی‌متر و در کیار ۶۶۶ سانتی‌متر بوده که اعداد بسیار نگران‌کننده و فاجعه‌بار است.

مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری ادامه داد: تا پایان سال آبی ۱۴۰۳-۱۴۰۴ بیش از ۶۰۰ میلیون مترمکعب کسری مخزن در آبخوان‌های استان ثبت شده است.

وی تصریح کرد: آبخوان‌های شهرکرد، بروجن-فرادنبه، سفیددشت و جوانمردی در وضعیت ممنوعه بحرانی قرار دارند و آبخوان‌های کیار، شلمزار، گندمان-بلداجی و فلارد نیز ممنوعه هستند و آثار فرونشست در آن‌ها مشاهده می‌شود.

چهار آبخوان استان در وضعیت بحرانی

فاطمی اظهار داشت: این تصور که چهارمحال و بختیاری چون منبع آب است نباید مشکل آبی داشته باشد، تصور درستی نیست.

وی گفت: عمده جمعیت، صنعت و کشاورزی استان در مناطقی مستقر از جمله سفید دشت و قطب صنعتی شهرکرد مستقر شده‌اند که در محدوده آبخوان‌های بحرانی قرار دارند.

وضعیت نگران‌کننده حوضه‌های آبریز استان

مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری افزود: همه دشت‌های مهم استان از جمله شهرکرد، بروجن، گندمان، شلمزار، خانمیرزا و کیار در حوضه کارون قرار دارند.

سدهای استان؛ بهبود نسبی اما شکننده

وی گفت: امسال به دلیل بارش‌ برف، روان‌آب‌ها نسبت به سال گذشته حدود ۳۰ درصد افزایش یافته است.

مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری افزود: سد کارون ۴ و برخی سدهای کوچک استان مانند سد بیدکان نیز وضعیت مناسبی دارند.

وی ادامه داد: با این حال سد چغاخور به دلیل برداشت حقابه‌ها و تاخیر در ورود آب به تالاب، نسبت به سال‌های گذشته ذخیره بالایی ندارد.

فاطمی درباره سد زاینده‌رود اظهار داشت: اکنون حدود ۵۸۶ میلیون مترمکعب آب در این سد ذخیره شده که درصد پُرشدگی آن ۱۸ درصد نسبت به مدت مشابه سال گذشته در این تاریخ افزایش دارد.

وی افزود: دبی ورودی کنونی سد زاینده‌رود ۸۹.۷ مترمکعب بر ثانیه و خروجی آن ۲۶.۵۳ مترمکعب بر ثانیه است اما همچنان باید با دقت و هوشیاری مدیریت شود.

مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری گفت: سال گذشته شرایط بسیار سختی را در سد زاینده‌رود تجربه کردیم و ذخیره سد در ماه‌های مهر، آبان و آذر به کمتر از ۱۰۰ میلیون مترمکعب رسید که شرایط بسیار بحرانی بود.

اضافه‌برداشت چاه‌های مجاز؛ چالش اصلی آب استان

فاطمی اظهار داشت: در کشور بیش از توان آبخوان‌ها چاه حفر شده و همین موضوع موجب شده آبخوان‌های کشور بیش از ۱۲۰ میلیارد مترمکعب کسری مخزن داشته باشند.

وی افزود: در چهارمحال و بختیاری حدود ۶۰ تا ۶۵ درصد نیاز آبی از آب‌های زیرزمینی تامین می‌شود و این وابستگی در بخش آب شرب بیش از ۷۰ درصد است.

مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری ادامه داد: در استان اقدامات خوبی برای شناسایی و انسداد چاه‌های غیرمجاز انجام شده و تعداد این چاه‌ها نسبت به بسیاری از استان‌ها ناچیز است.

وی گفت: مشکل اصلی استان اضافه‌برداشت از چاه‌های مجاز است و برای کنترل آن همکاری دستگاه قضایی، فرمانداری‌ها و شرکت توزیع برق ضروری است.

فاطمی افزود: میزان اضافه‌برداشت از چاه‌های مجاز حدود ۲۰ میلیون مترمکعب برآورد می‌شود در حالی که برداشت چاه‌های غیرمجاز حدود ۲ میلیون مترمکعب است.

طرح‌های آبرسانی؛ سد راه بحران آب شرب

وی اظهار داشت: در پنج سال اخیر اقدامات خوبی در حوزه آب استان انجام شده و در جذب اعتبارات نیز رتبه‌های برتر کشور را داشته‌ایم.

مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری گفت: اگر طرح بن-بروجن اجرا نشده بود، مناطق شرقی استان از جمله بروجن، سفیددشت، فرادنبه و سایر شهرهای استان از جمله شهرکرد، فرخشهر، نافچ، وردنجان، بن و یان‌چشمه با بحران جدی آب شرب مواجه می‌شدند.

وی ادامه داد: اجرای این طرح در واقع به کمک استان آمد و مانع بحران گسترده آب شرب شد.

طرح‌های حیاتی برای نجات آب استان

فاطمی با اشاره به نقش سد باباحیدر در شرایط بحران افزود: این سد به طور تقریبی تکمیل شده اما تصفیه‌خانه و شبکه آبرسانی آن نیازمند تکمیل است و بهره‌برداری از این طرح می‌تواند نقش مهمی در تامین آب پایدار و با کیفیت شهر فارسان و حتی کمک به منطقه لاران و شهرکرد داشته باشد.

مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری ادامه داد: طرح سد شهدای چشمه‌علی در منطقه سولقان بروجن نیز یکی از طرح‌های حیاتی استان است.

وی افزود: اجرای این سد می‌تواند به حل مشکلات آب بروجن، لردگان و خانمیرزا و همچنین احیای آبخوان‌ها کمک کند و از نظر اقتصادی نیز طرحی مقرون به صرفه است.

حرکت به سمت تامین پایدار آب

شرب فاطمی اظهار داشت: در طرح جامع آب استان تلاش شده وابستگی به آب‌های زیرزمینی کاهش یافته و تامین آب شرب ۳۰ سال آینده بر پایه منابع آب سطحی پایدارتر برنامه‌ریزی شود.

وی افزود: کیفیت و پایداری منابع آب زیرزمینی دستخوش تغییر شده و باید وابستگی به این منابع کمتر شود.

تلاش برای احیای آبخوان‌ها

مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری گفت: اقداماتی برای هدایت روان‌آب‌ها به سمت آبخوان شهرکرد در حال انجام است.

وی افزود: با همکاری فرمانداری شهرکرد، ستاد بحران و راه و شهرسازی، روان‌آب‌های بالادست شهرکرد، منظریه و دانشگاه آزاد اسلامی به سمت گودبرداری‌های کمربندی آیت‌الله هاشمی هدایت شده تا به تغذیه آبخوان شهرکرد کمک کند.

فاطمی ادامه داد: طرح‌هایی نیز برای تقویت منابع آبی هفشجان و احیای منطقه مَرغ‌ بین هفشجان و شهرکرد در دست اجراست که البته نیازمند تامین اعتبار است.

وی گفت: نصب کنتورهای هوشمند بر چاه‌ها نیز ادامه دارد و این اقدام می‌تواند در کنترل اضافه‌برداشت‌ها موثر باشد.

کشاورزی؛ مصرف‌کننده اصلی منابع آب

فاطمی اظهار داشت: حدود ۹۰ درصد مصرف آب استان مربوط به بخش کشاورزی است و اصلاح الگوی کشت می‌تواند نقش مهمی در مدیریت منابع آب داشته باشد.

وی افزود: در گذشته زمین‌ها مدتی آیش می‌شد اما اکنون در بسیاری مناطق دوبار کشت در سال انجام می‌شود که فشار مضاعفی بر منابع آب وارد می‌کند.

مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری ادامه داد: توسعه آبیاری نوین، جلوگیری از کشت دوم و افزایش بهره‌وری در بخش کشاورزی ضروری است.

مصرف آب در ایران بالاتر از استاندارد جهانی

وی با بیان اینکه براساس آمار جهانی، به ازای هر مترمکعب آب حدود ۲ کیلوگرم محصول خشک تولید می‌شود اما این عدد در کشور حدود یک کیلوگرم است گفت: سرانه مصرف آب روزانه هر فرد در دنیا حدود ۱۲۰ لیتر است اما این میزان در کشور بین ۲۰۰ تا ۳۰۰ لیتر برآورد می‌شود.

وی ادامه داد: ارزش واقعی آب در کشور هنوز به درستی دیده نشده و اصلاح الگوی مصرف و واقعی شدن ارزش آب می‌تواند در مدیریت مصرف موثر باشد.

مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری گفت: مطالعاتی نیز درباره «بازار آب» با همکاری دانشگاه شهید بهشتی در حال انجام است تا زمینه مدیریت بهتر مصرف و سرمایه‌گذاری در طرح‌های آبی فراهم شود.

مشکل گردشگری استان کمبود آب نیست

فاطمی اظهار داشت: در حوضه پر تنش زاینده‌رود با استفاده از قوانین برای یک سری از طرح‌های گردشگری تامین آب شده، اما بارگذاری جدیدی انجام نشده است اما در حوضه کارون، در مناطقی که تخصیص قانونی وجود داشته، آب مورد نیاز برای بیشتر طرح‌های گردشگری تامین شده است.

مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری ادامه داد: در برخی مناطق گردشگری حتی ابتدایی‌ترین زیرساخت‌ها مانند سرویس‌های بهداشتی مناسب وجود ندارد و این موضوع زیبنده استان نیست.

احیای آبخوان‌ها نیازمند همکاری همگانی است

فاطمی تاکید کرد: حفظ آب و خاک، به معنای حفظ امکان زندگی در استان است و اگر کیفیت و کمیت منابع آب کاهش پیدا کند، مهاجرت و خالی شدن مناطق از سکنه دور از انتظار نخواهد بود.

وی افزود: جلوگیری از اضافه‌برداشت‌ها، اصلاح الگوی کشت، توسعه آبیاری نوین، صرفه‌جویی در مصرف آب و همکاری همه دستگاه‌ها و مردم برای عبور از این شرایط ضروری است.

مدیر مطالعات پایه منابع آب شرکت آب منطقه‌ای چهارمحال و بختیاری گفت: اکنون مهم‌ترین هدف، جلوگیری از افت بیشتر آبخوان‌ها و سپس حرکت به سمت احیای آن‌هاست و اگر همکاری و مدیریت صحیح وجود داشته باشد، احیای آبخوان‌های استان دور از دسترس نخواهد بود.