چهره تازه یک تهدید قدیمی/شناسایی ۱۵ ماده‌ مخدر جدید در ایران

به گزارش خبرگزاری برنا، هر سال ۳۱ مه، «روز جهانی بدون دخانیات» فرصتی است تا توجه جهانی بار دیگر به پیامدهای مصرف سیگار و سایر محصولات دخانی جلب شود. در سال‌های اخیر، همزمان با ادامه نگرانی‌ها درباره مصرف دخانیات، پدیده‌ای نگران‌کننده‌تری در حال شکل‌گیری است. تغییر الگوی مصرف در میان جوانان و گرایش بخشی از آنان به مواد مخدر صنعتی و روان‌گردان‌های جدید.

بیش از ۱۴ درصد جمعیت بالای 18 سال کشور مصرف‌کننده انواع محصولات دخانی هستند. آنطور که دبیرخانه ستاد کشوری کنترل دخانیات اعلام کرده است، سالانه ۵۰هزار ایرانی در کشور قربانی این محصولات می‌شوند. این دبیرخانه همچنین از افزایش مصرف دخانیات در بازه زمانی ۵ ساله خبر داده و گفته مصرف در میان زنان در سال ۱۴۰۰ نسبت به ۱۳۹۵ و در بیش از ۹۰ درصد و در میان مردان بیش از ۳۴ درصد افزایش یافته است. ستاد مبارزه با موادمخدر نیز اعلام کرده است یک میلیون و ۶۰۰ هزار نفر در کشور مواد را به شکل تفریحی مصرف می‌کنند .نکته نگران‌کننده این آمارها اما مسئله دیگری است. اگر در گذشته سیگار و قلیان نخستین تجربه مصرف مواد به ویژه در میان نوجوانان و جوانان به شمار می‌رفت، امروز بازار مواد مخدر با چهره‌ای متفاوت و پیچیده‌تر روبه‌روست. انواع مواد صنعتی، محرک‌ها، روان‌گردان‌ها و ترکیباتی که گاه با نام‌های فریبنده و ظاهری کم‌خطر عرضه می‌شوند، در دسترس نسل جوان قرار گرفته‌اند. این تغییر نه تنها نگرانی‌های حوزه سلامت را افزایش داده، بلکه چالش‌های اجتماعی و فرهنگی تازه‌ای نیز ایجاد کرده است.

تغییر سبک زندگی

چندی قبل، ستاد مبارزه با موادمخدر از شیوع ۲.۱ درصدی اعتیاد در سطح نوجوانان و ۴.۷ درصدی در سطح جوانان خبر داد. ماده مخدر «گل» در صدر استفاده از این موادصنعتی است. دفتر تحقیقات و آموزش ستاد مبارزه با مواد مخدر اعلام کرده است، ۱۴.۸ درصد از مصرف‌کنندگان گل، دانشجویان و ۳.۷ درصد، دانش‌آموزان هستند. «غبار میمون»، «کروکودیل»، «بومزای»، «دستمال»، «سورچه»، «قات»، «کمیکال»، «کیت کت»، «اسپایس»، «فلاکا»، «فتانیل»، «ترنک»، «C-B۲»، «کتامین و بتل کتامین» و «کی-۲»، ۱۵ نوع مواد روانگردان جدید است که ستاد مبارزه با موادمخدر دی ماه سال گذشته از وجود آن در ایران خبر داد. این مخدر‌های جدید اگرچه به میزان محدود وجود دارند، اما گرایش به تجربه و مصرف مواد جدید روبه‌افزایش است.

کارشناسان معتقدند یکی از مهم‌ترین دلایل گرایش جوانان به مواد جدید، تغییر سبک زندگی و افزایش فشار‌های روانی و اجتماعی عصر جدید است. مشکلات اقتصادی، نگرانی نسبت به آینده، بیکاری، فشار‌های تحصیلی و شغلی، تنهایی و کاهش ارتباطات عمیق اجتماعی، بخشی از عواملی هستند که برخی جوانان را به سمت تجربه‌های پرخطر سوق می‌دهند. در چنین شرایطی، مواد روان‌گردان با وعده‌هایی مانند افزایش انرژی، ایجاد نشاط موقت، کاهش استرس یا فرار از مشکلات روزمره، مخاطبان بیشتری پیدا می‌کنند.

از سوی دیگر، شبکه‌های اجتماعی نیز در این میان نقش دوگانه‌ای دارند. اگرچه این فضا بستری برای آگاهی‌بخشی و آموزش است، اما گاهی به محلی برای عادی‌سازی مصرف برخی مواد تبدیل می‌شود. در این فضا گاهی انتشار تصاویر، ویدئو‌ها و روایت‌هایی که مصرف مواد را نشانه‌ای از آزادی، هیجان یا سبک زندگی مدرن معرفی می‌کنند. این روایت‌ها می‌تواند بر ذهن نوجوانان و جوانان اثر بگذارد. در بسیاری از موارد، کاربران جوان بدون آگاهی از عوارض جسمی و روانی این مواد، تحت تأثیر تبلیغات پنهان یا فشار همسالان قرار می‌گیرند.

تصور بی‌خطر بودن مخدر‌های جدید

نکته نگران‌کننده دیگر، تصور اشتباه درباره کم‌خطر بودن برخی مواد جدید است. بسیاری از مصرف‌کنندگان در آغاز راه، این مواد را جایگزینی بی‌خطر برای سیگار یا مواد سنتی می‌دانند. در حالی که تحقیقات نشان داده است بسیاری از مواد صنعتی و محرک‌ها می‌توانند وابستگی شدید ایجاد کنند و آسیب‌های جبران‌ناپذیری بر مغز، قلب، سیستم عصبی و سلامت روان وارد سازند. افزایش اضطراب، افسردگی، پرخاشگری، اختلالات خواب و حتی بروز رفتار‌های پرخطر از جمله پیامد‌های مصرف این مواد است.

روز جهانی بدون دخانیات امسال یادآور این واقعیت است که مبارزه با اعتیاد دیگر تنها به مقابله با سیگار محدود نمی‌شود. جهان امروز با شکل‌های تازه‌ای از مصرف مواد روبه‌روست که سرعت گسترش و پیچیدگی آنها بیش از گذشته است. برای مقابله با این تهدید، همکاری خانواده‌ها، نهاد‌های آموزشی، رسانه‌ها، سازمان‌های اجتماعی و دستگاه‌های مسئول ضروری است. جوانان سرمایه‌های انسانی هر جامعه هستند و حفاظت از سلامت جسمی و روانی آنان نیازمند نگاهی جامع و آینده‌نگر است.

یافتن زبان موثر

نکته مهم در آگاهی جوانان و نوجوانان یافتن زبان ارتباط با نسل جدید است. زبانی که گویا و موثر باشد، نه زبانی که از فرط تکرار به ضد خودش تبدیل شده. در این میان، خانواده‌ها مهم‌ترین نقش را در پیشگیری ایفا می‌کنند. گفت‌وگوی صمیمانه با فرزندان، افزایش آگاهی درباره خطرات موادمخدر، توجه به تغییرات رفتاری نوجوانان و ایجاد فضایی امن برای بیان دغدغه‌ها می‌تواند از بسیاری آسیب‌ها جلوگیری کند. تجربه نشان داده است که رویکرد‌های صرفاً تنبیهی و محدودکننده، به تنهایی کارآمد نیستند و آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، تقویت اعتماد و ارتباط مؤثر میان اعضای خانواده است.

نظام آموزشی نیز مسئولیت مهمی بر عهده دارد. مدارس و دانشگاه‌ها می‌توانند با اجرای برنامه‌های آموزشی مستمر، مهارت‌های زندگی، مدیریت استرس، نه گفتن به پیشنهاد‌های پرخطر و شیوه‌های مقابله با فشار‌های اجتماعی را به دانش‌آموزان و دانشجویان آموزش دهند.

همچنین ضرورت توسعه امکانات فرهنگی، ورزشی و تفریحی برای جوانان نیز امر مهمی است. نبود فرصت‌های مناسب برای تخلیه انرژی، مشارکت اجتماعی و تجربه موفقیت‌های فردی، می‌تواند زمینه‌ساز گرایش به رفتار‌های پرخطر شود. سرمایه‌گذاری در حوزه ورزش، هنر، فعالیت‌های داوطلبانه و برنامه‌های فرهنگی، نه یک هزینه بلکه اقدامی پیشگیرانه برای حفظ سلامت جامعه است.